Auswäertungen, déi bis elo scho gemaach gi sinn

  1. Däerf ee säit iwwerhaapt soen?
  2. Vu Busser a Bussen – D’Sprooch am Wandel
  3. Et ass eng Wëssenschaft fir sech: D’Méi(n)en
  4. Iwwert Rank, Rénk a Réng.
  5. Hues de e Pabeiersnuesschnappech fir mech?
  6. Huet den Noper an der Vakanz d’Blumme genat oder genätzt? – De Partizip Perfekt vun nätzen
  7. Zahnpasta, Zännseef an de Brexit
  8. Sot Dir dacks oft oder oft dacks?
  9. Wéi d’Fauscht op d’A(n)
  10. Vun Apelhoer an Operen: De faméisen Hoerbou iwwert den Aen
  11. Klunsch(el)t Dir nach oder schaukelt Dir schonn?
  12. Wat ass Äert Liblingswuert am Lëtzebuergeschen?
  13. Dëschelduch oder Napp – wéi sot Dir?
  14. „Glutefräi“ oder „gluteenfräi“ – wéi sot Dir?
  15. Vun „Haen“ an „Haschen“ – D’Bezeechnung vum Buschtaf „H“ am Lëtzebuergeschen
  16. „It’s a boy“ – „Jong“, „Bouf“ oder „Fils“?
  17. Iwwer Wirschtercher, Moschter(t) a Réidercher
  18. ‚an Trauer‘ oder ‚am Trauer?
  19. Zahnpasta, Zännseef an de Brexit
  20. Vum Caddie bis bei den Akofsweelchen
  21. Lee de Prabbeli ewech, d’Fréijoerssonn ass um Rendezvous
  22. Sech op d’Strëmp maachen
  23. Op wéi eng Sprooch ass Ären Handy agestallt?
  24. Dag vun der Mammesprooch: Schwätzt Dir en Dialekt?
  25. Vun Hënn, Muppen a Co.
  26. „Je t’aime“ op Lëtzebuergesch
  27. Sequel Auto(s)festival: Ee(n) Jeep an eng Porsche oder eng Jeep an e Porsche?
  28. De Februar zu Lëtzebuerg = D’Zäit vum Auto(s)festival
  29. Chantier, Schantjen, Baustell & co.
  30. Huet et hënt „ugefaang“ oder „ugefaangen“ mat schneien?
  31. Vu „Kamellen“ an „Zockerbounen“
  32.  D’Aussprooch vu „Wochen“
  33. Dat „lénkt“ oder dat „lénkst“ …
  34. D’Variante vun „uruffen“
  35. Pech oder Pëch?
  36. E „gefëllten“ oder e „gefëlltene Croissant“?
  37. D’Aussprooch vum „j“ a „Jeeër“ a „jäizen“
  38. „buerféiss“ a seng Varianten
  39. D’Variante vu „Leit“
  40. D’Variante vu „Gaart“
  41. Huet hien „gewonn“ oder „gewonnen“?
  42. „hatt“ oder „si“?
  43. „zwee“ oder „zwou“?
  44. De Pluriel vun „Tirang“
  45. éier, ier & co.
  46. „ginn“ oder „gëtt“ et vill Wiichtelcher?
  47. De Pluriel vu „Bic“
  48. D’Variante vun „net“
  49. De Pluriel vu „Schëld“
  50. De Pluriel vu „Blat“ 
  51. D’Variante vun „Hallschent“
  52. De Conditionnel Present vu „brauchen“ (1PP)
  53. De (Chrëscht-)Bam
  54. Adventskalenner 2018
  55. Raviol(l)i(en), Mailand an eng Minettmetropol am Futtballféiwer
  56. Hien huet e Kapp wéi eng Kalbass! – De Kürbis
  57. Clibb oder Clubben – oder klibber mech!?
  58. E séisse Snack: En Eisekuch, eng Wafel oder en Häip?
  59. Arbitter oder Schiidsri(i)chter?
  60. Panech, Paangech & Co.
  61. „D’Fra vun uewen handelt mat Ënnen, an de Mann vun ënnen handelt mat Uewen“
  62. „Bitzen“ – e Verb mat ville regionale Varianten
  63. E Beispill fir Sproochwandel am Lëtzebuergeschen: De Partizip Perfekt vu „kafen“
  64. De ganzen Dag un engem Ee schielen
  65. De Vull a seng kleng Kolleegen
  66. Virwëtz, Virwëlz an Neigier
  67. Geheie mir eppes an d’Poubelle oder an d’Dreckskëscht
  68. Zielt Dir, erzielt Dir oder verzielt Dir?
  69. „… an zu Dikrech“ – Puppelchen, Beebee & Co.
  70. Wéi sot Dir: E Kéiseker, Igel, Däreldéier oder nach anescht?
  71. Päiperlek, Pimpampel & co.
  72. Vamos a la playa: Strand vs. Plage
  73. Eng Monster-Party an der Nuecht
  74. De klenge ronne Fall aus Lieder: E Futtball, e Fussball oder e Foussball?
  75. Iwwer dat oranget Geméis: Muerten a Wuerzelen
  76. Op e Kaffiskränzche mat der Tatta Margréit
  77. Tëleecommande, Fernsteierung oder Knipser?
  78. Schallimo + Stréihallem = Stréihallimo
  79. Klengt Gedéiesch: Iwwer Ameisen a Seejomessen.
  80. Freideg, Freiden, Fregdeg oder Freddeg?

  • Däerf ee säit iwwerhaapt soen?

    Iwwer dëst klengt Wuert gëtt dacks gestridden: Däerf een iwwerhaapt säit – wat ganz offensichtlech däitsch ass – soen, oder huet ee besser, déi urlëtzebuergesch Wierder zanter oder zënter ze huelen? Mir als Fuerscher leeën eis do net direkt fest, mee mir kucke fir d’éischt emol, wat den allgemengen, aktuelle Sproochgebrauch eis iwwerhaapt weist. An der Schnëssen-App hu mer dofir de franséische Saz Depuis 1960 Camille Weber s’informe sur des thèmes psychologiques. agebaut, deen dann op Lëtzebuergesch sollt iwwersat ginn. Am Ganzen hunn 916 Participante*ën aus der Schnëssen-Community matgemaach a spontan hir Variant erageschwat. Déi global Verdeelung vun den Haaptvariante gesäit een an dësem Kéisdiagramm. Iwwer 62 % (563 Opnamen) hunn depuis mat säit erëmginn. Manner heefeg, awer net seelen, sinn zënter (21 %, 193) an zanter (12 %, 106).

     

    Sproochgeschichtlech interessant sinn déi al Wierder zanter an zënter op alle Fall. Entstane si si aus enger aler Nieweform sint a si Famill mam hollänesche sinds an dem englesche since.
    Wann een sech d’Altersverdeelung ukuckt, da gëtt séier evident, dass hei och e Fall vu momentan oflafendem Sproochwandel virläit. Wat ee méi jonk ass, wat ee méi dacks säit seet. Wat ee méi al ass, wat et méi zanter oder zënter seet. Ze beuechten ass, dass säit net nëmmen eng Affär vun deene Jonken ass. De Prozess verleeft kontinuéierlech iwwert Altersklassen an och bei deenen Eelsten ass säit net rar (ca. 40 %).

     

     

    Net nëmmen den Alter mee och d’Geschlecht huet en Afloss op d’Wiel vun de Varianten. Wéi mer hei ënne gesinn, gebrauchen d’Frae méi dacks säit wéi d’Männer, déi hirersäits am Verglach zu de Frae méi oft zënter soen, woubäi och bei hinne säit déi heefegst Variant ass.

     

    Et kann een deemno festhalen: Säit kënnt am Allgemengen an eisen Daten e bësse méi dacks vir, wéi zënter oder zanter, woubäi mer et hei mat enger Form vu Sproochwandel ze dinn hunn, dee warscheinlech duerch de Kontakt mam Däitsche favoriséiert gëtt.

  • Vu Busser a Bussen – D’Sprooch am Wandel

    Virun nach net all ze laanger Zäit huet e bekannte Lëtzebuerger Affekot sech iwwert déi vill “Bussen, Bussen, Bussen” an der Uewerstad opgereegt. Ganz onrecht huet en domat natierlech net, mee nach méi spannend wéi dat, wat e sot, ass d’Aart a Weis, wéi en et sot. Hie schwätzt vu Bussen, een aneren hätt vläicht vu Busser geschwat. Grond genuch, sech dat emol méi genau unzekucken.

    Dofir huet sech de Saz “Die Kinder haben in den überfüllten Bussen gesungen” ugebueden. Bei den 1405 Sätz, déi mer eis ugelauschtert hunn, hu mer ganzer 4 Variante fonnt, wéi um Kéisdiagramm ze erkennen ass. Dobäi handelt et sech bei Busser, déi op 46 % (634) kommen ëm d’Haaptvariant. 39% (535) vun de Participante*ën hunn dogéint de Pluriel mat -en benotzt. Bal 15% (200) hu guer kee Pluriel produzéiert, d.h. Bus gesot a ganz seelen (4) koum den alternative Pluriel mat Ëmlaut Bis vir.

     

     

    Gehéie mer fir d’éischt emol e Bléck op d’Haaptvariatioun tëscht Busser a Bussen. Generell ass et esou, datt et sech bei dëser Variatioun ëm e Mechanismus handelt, deen een am Lëtzebuergesche méi dacks beobachte kann. Bei net wéinege Plurielle konkurréiert am Lëtzebuergeschen eng Form mat der Endung op -er mat enger op -en (Bsp. Bic, Witz, Programm, Bal, Festival, asw.), woubäi a ville Fäll och béid Formen am Lëtzebuerger Online Dictionnaire stinn.
    Bei der allgemenger Verdeelung fält engem séier an d’A, datt d’Prozentsätz vu béide Varianten zimlech no beienee leien, och wann Busser liicht méi dacks virkënnt. Interessant ass natierlech och d’Variant Bis, déi awer wéi gesot nëmme 4 Mol virkoum. Hei hunn d’Participante*ën de Pluriel mat engem Ëmlaut (u > i) gebilt, sou wéi mer et och vun Numm-Nimm kennen.

    Geheie mer fir d’nächst e Bléck op d’Verdeelung no Alter. Well eis virun allem d’Variatioun tëscht der Variant op -en an där op -er interesséiert, hu mer Singuliersvarianten an och d’Plurielsvariant Bis hei net berécksiichtegt. Kuckt ee sech d’Grafik un, fält engem direkt eng Trap an d’A. Dës Trap weist eis, datt Bussen mam Alter vun de Leit zouhëlt, woubäi Busser méi seele gëtt. An anere Wierder weist dëst Bild dorop hin, datt mer et hei mat engem Sproochwandelprozess ze dinn hunn: Bussen gëtt ëmmer manner benotzt, wougéint Busser ëmmer méi dacks am Sproochgebrauch virkommen.

     

  • Et ass eng Wëssenschaft fir sech: D’Méi(n)en

    Wann een e Gaart huet, kënnt een – ob een et elo méi oder manner gär mécht – wuel kaum derlaanscht, vun Zäit zu Zäit och emol de Wues ze schnëppelen oder schnëppelen ze loossen. Déi eng schwieren do op hir elektresch oder awer Bensinns-Méimaschinn an anerer si frou, dass elo de Méiroboter hinnen d’Aarbecht ofhëlt. Egal wéi stellt sech awer d’Fro, wéi Dir heifir dann elo sot: méien, méinen oder vläicht och mien? Dat hänkt virun allem warscheinlech dovun of, a wéi engem Deel vum Land Dir opgewuess sidd, mee fänke mer mol vir un:

    D’Variatioun beim Verb méi(n)en konnte mir mam franséische Saz La jardinière vient tondre le gazon entre les jours fériés. analyséieren an hunn eis dofir 827 lëtzebuergesch Iwwersetzungen ugelauschtert an ausgewäert. Well eis bei dëser Auswäertung ganz konkret d’Variante vu méi(n)en interesséiert hunn, hu mir déi puer (19) Opnamen, an deenen d’Leit d’Verb z.B. mat schneiden iwwersat hunn, am weidere Verlaf ewechgelooss. Wat déi allgemeng Verdeelung betrëfft, erkennt een um Kéisdiagramm direkt, dass déi zwou Haaptvariante bal d’selwecht dacks an eise Schnëssen-Opname virkommen. Méien huet mat 49% an 396 Opname just relativ knapp d’Nues vir viru méinen mat 45% an 364 Opnamen. Vill méi seele gouf mat 5,6% (45 Opnamen) nach mien gesot resp. minen mat 0,4% (3 Opnamen).

     

     

    Well et sech heibäi awer éischter ëm eng regional Verdeelung – wéi gläich wäert ze gesi sinn – handelt, ass weeder de Kéisdiagramm, nach den Diagramm mat der Opdeelung no Altersgruppen immens opschlossräich. Allerdéngs weist dësen, dass déi 3 heefegst Variante graff eenegermoosse gläichméisseg iwwert déi verschidden Altersgruppe verdeelt sinn.

     

     

    Richteg interessant gëtt et dann awer, wann een sech d’Verdeelung vun de Varianten op enger Lëtzebuerg-Kaart ukuckt – an där hu mer der an dësem Fall direkt zwou. Fir d’Verb méi(n)en gëtt et nämlech schonn am Luxemburger Sprachatlas (LSA, 1963) eng Kaart, déi op Date vu virum Zweete Weltkrich baséiert. Ze gesinn ass dorop fir d’éischt emol eng (graff) Ost-West-Zweedeelung mat der Variant mat n am Westen an där ouni n am Oste vu Lëtzebuerg, woubäi do an zwee Gebidder och mien ze fannen ass. Vergläicht een dës Verdeelung elo mat där op eiser neier Schnëssen-Kaart, dann erkennt ee relativ grouss Gemeinsamkeeten: Virun allem si beispillsweis nach déi zwee mien-Gebidder op der Kaart ze fannen, eent ganz am Norde vum Land an dat anert am Osten, dat sech vun der Veianer Ëmgéigend erof bis op Uesweller a Mompech zitt. Et fält awer och op, dass sech an dësem Gebitt och méien- a méinen-Nennungen ënnermëschen. Weiderhi stellt een dann och fest, dass d’Haaptverdeelung vu méinen nach ëmmer am Westen ass (vum Nordwesten iwwert den Zentrum bis erof an de Südwesten) a méien méi am Oste vum Land (respektiv am (Süd-)Osten, am Zentrum an am méi ëstlechen Deel vum Minett ) verbreet ass. Allgemeng bleift zum Schluss awer festzehalen, dass et op der Schnëssen-Kaart keng sou kloer méinen- a méien-Gebidder ginn wéi et op der LSA-Kaart de Fall ass, mee et éischter och vill Géigende gëtt, an deenen dës zwou Variante virkommen.

     

     

  • Iwwert Rank, Rénk a Réng.

    Am Kader vun der Datenerhiewung mat der Schnëssen-App wollte mir vun de Participante*ë wëssen, wéi si dat klengt, meeschtens ronn a gëllen, Schmockstéck nennen, dat een an der Regel um Fanger dréit an domat seng Zougehéieregkeet zu engem anere Mënsch weise kann. Dowéinst hate mir e Bild presentéiert a mir wollten de Singulier an de Pluriel héieren, fir doraus verschidde Schlëss zéien ze kënnen. Hei konnte mir an enger éischter Phas vun eiser Auswäertung bei 384 Opname virun allem zwou Saache beim Singulier feststellen: Éischtens sinn d’Variante mam a als Vokal (Rank resp. Rang) mat 70% (250 Opnamen) resp. 21% (76) wäitaus méi verbreet wéi déi mat engem e (Rénk resp. Réng) mat 4,8% (17) resp. 3,9% (14). Zweetens kënnt d’Variant mat der Endung op -g (Rang, Réng) op ganzer 26%. Dat ass virun allem dowéinst interessant, well keng vun dëse g-Varianten am aktuellen LOD oder deenen eeleren Dictionnairë wéi dem Luxemburger Wörterbuch (1950) festgehale sinn.

     

     

    Kuckt ee sech d’Verdeelung nom Alter un, fält op, datt et virun allem déi jéngst Participante*ë sinn, déi dës Formen (mat g-Endung) méi dacks gebrauchen. D’Undeeler vun dëse Varianten (Rang/Réng) sinn deemno an deenen aneren Altersgruppe méi niddereg, wéi de folgenden Diagramm weist. Geheit een e Bléck op d’Rank- an d’Rénk-Varianten, stellt ee fest, datt de Rank mat Ausnam vun deene Jéngsten iwwert d’Altergruppen ewech zimlech stabil bleift, de Rénk dogéint awer just an den Altersgruppen iwwer 35 Joer virkënnt.

    Op jidde Fall wäert et spannend sinn, d’Verdeelung vun dëse Varianten an deenen nächste Jore weider ze verfollegen an domat ze klären, ob d’Varianten op -g weider zouhuelen. Ob déi genannte g-Endung eventuell op en Afloss vum Däitschen zeréckgeet, bleift dobäi och nach ze klären.

     

     

    E kuerze Bléck op de Pluriel huet gewisen, datt d’Participante*ë eis hei verschiddenst Forme genannt hunn: Réng, Rénker, Ranker, Ranken, Rénger, Rénk, Ring, Ränk, Ränker a Räng hu mir an den Opname konnten noweisen. Vun deenen 370 Opnamen, an deene e Pluriel konnt däitlech festgehale ginn, war et allerdéngs nëmmen 27 Mol (7,9%) dovun eng vun deene méi onüübleche Varianten, wärend 92 Prozent (314 Opnamen) vun de Leit op Réng zeréckgegraff hunn. Zesummefaassend bleift nach ze soen, datt Rank – Réng mat Ofstand déi am heefegst gewielte Kombinatioun vu Singulier a Pluriel (67%) ass, dëst viru Rang – Réng (18%), Rénk – Réng (3%) a Réng – Réng (2%). All déi aner sëlleche Kombinatioune komme jeeweils just ganz vereenzelt vir.

  • Hues de e Pabeiersnuesschnappech fir mech?

    Änlech wéi bei Seechomes, Paiperlek oder Aperhoer gëtt dëse wichtegen Alldagsgéigestand mat enger Hellewull vu Variante benannt. An der Schnëssen-App hu mer also Nuesschnappech mat engem Bild ofgefrot a kruten 976 Äntwerten. An der globaler Verdeelung am Kéisdiagramm gesäit een, dass Nuesschnappech mat 80 % (781) d’Haaptvariant fir déi meescht Leit ass, deelweis och erweidert op Pabeiersnuesschnappech, woumat gläichzäiteg och eent vun de längste lëtzebuergesche Wierder virläit. Op déi reschtlech 20 % (195) verdeele sech eng ganz Rei vu Variante wéi Schnappdouch, Schniksdouch (am Norden), Nuesschnapp, Sakdouch oder och Tempo, dat wéi Bic oder Scotch vun engem Markennumm ofgeleet ass. An der Kategorie ‘aner’ fanne sech apaart Variante wéi Lingette, Nasdouch, Schnapsdech, Täschepabeier oder Kozendouch.

     

     

     

    D’Wuert Schnappech ass eng Weiderentwécklung vum Schnappdouch, also eng Zesummesetzung aus engem Verb schnappen/schnauben an dem Douch. No an no ass mat der Zäit Douch ëmmer méi reduzéiert ginn, bis just nach -ech iwwreg blouf. Déi typesch Éisleker Form Schniksdouch/Schnéksdouch huet sech aus dt. ‘Schneuztuch’ entwéckelt, déi sech haut haaptsächlech an Éisträich fënnt.

    Wann een sech d’Altersverdeelung ukuckt, gesäit ee keng dramatesch Verännerungen, d’Varianteverdeelung ass also relativ stabil. Déi eenzeg gréisser Verännerung betrëfft d’Variant Schnappecht an der eelster Altersklass, déi bei deene méi Jonken bal net méi existéiert.

     

     

    Besonnesch flott ass d’Kaart mat der Varianteverdeelung unzekucken, wou ee
    gesäit, dass d’Guttland relativ eenheetlech op Nuesschnappech agestallt ass. Nërdlech vun Dikrech fänkt eng schéi gestaffelt regional Verdeelung un, wa sech Schnappecht, Schnappdouch a schliisslech Schniksdouch ofwiesselen. Domat fanne mer an dësem nërdlechen Dialekt och déi eelst Virstufe vum haut preferéierten Nuesschnappech.

     

  • Huet den Noper an der Vakanz d’Blumme genat oder genätzt? – De Partizip Perfekt vun nätzen

    Vakanzenzäit, dat ass net nëmmen d’Zäit, an där vill Leit sech op hiren Dramdestinatiounen erhuelen, ma et ass och d’Zäit vun de léiwen an hëllefsbereeten Noperen oder Kolleegen, déi sech dorëm këmmeren, datt Bréifkëschten net iwwerquëlle respektiv Planzen net verdréchenen. Belount gëtt dëse Service dacks mat enger klenger Opmierksamkeet (vun der Dramdestinatioun) vun der Säit vun de Verreesten. Beim Iwwerreeche vun esou Opmierksamkeete falen net selte Sätz wéi “Merci, datt s du d’Kaz gefiddert hues an s du d’Blumme genat hues.” – “Oh, dat hunn ech gär gemaach, virun allem ëm d’Blummen hunn ech mech gutt gekëmmert, déi hunn ech all Dag genätzt.”

    Dir frot Iech sécherlech, op wat ech erauswëll. Vläicht ass Iech an der genannter Äusserung awer och schonn eppes opgefall: D’Variatioun vum Partizip Perfekt vum Verb nätzen – genätzt a genat.

    Fir erauszefannen, wéi d’Variatioun vun dësem Verb ausgesäit, hu mir insgesamt 745 Iwwersetzunge vum Saz “Hast du die Blumen neben seiner Haustür gegossen?” ausgewäert. Wéi een um Kéisdiagramm gesäit, fënnt een hei 3 Varianten: genat (51%, 376), genätzt (43%, 318) a gegoss (2%). Da gëtt et nach d’Rubik Aner (2%) ënner déi Variante wéi Wasser ginn, gedrängt a gestränzt regruppéiert goufen. Da goufen et och e puer Participante*ën, déi souwuel genat wéi och genätzt soten.

     

     

    Gehéie mer awer emol nach e méi genaue Bléck op d’Haaptvariante genat a genätzt. Op der enger Säit hu mer et mat enger Partizipsform mat dem sou genannte ‚Réckëmlaut‘ vum Vokal (genat) an op der anerer Säit ouni Réckëmlaut (genätzt) ze dinn. Eng ähnlech Variatioun kann ee bei bitzen (gebutt vs. gebitzt) oder schätzen (geschat vs. geschätzt) beobachten.

    Opfälleg ass hei awer och, datt ee keng eenzel Haaptvariant ausmaache kann, déi zwou Varianten allebéid zimlech heefeg virkommen a soumat prozentual no beienee leien. Et kann een deemno soen, datt d’Variablilitéit hei immens héich ass.

    Natierlech stellt sech och hei erëm d’Fro, ëm wéi eng Aart vu Variatioun et sech eigentlech handelt. Sécher ass, datt mer et hei NET mat enger regionaler Variatioun ze dinn hunn. Et ass deemno net esou, datt an enger bestëmmter Regioun genat an an enger anerer genätzt gesot gëtt. Handelt et sech eventuell ëm Variatioun, déi op Sproochwandel zeréckgeet? Fir dës Fro ze beäntwerten, kann ee sech d’Verdeelung no Alter ukucken. Och wann een e liichten Zouwuess zu genat-Varianten ausmaache kann, ass keng kloer Tendenz ze erkennen. D’50/50-Verdeelung zitt sech quasi duerch all Altersgrupp duerch.

     

     

    An dësem Fall lount sech dowéinst e Bléck an eis Dicitonnairen. Souwuel de Lëtzebuerger Online Dictionnaire (LOD) wéi och dat méi aalt Luxemburgisches Wörterbuch (1950-1977) féieren déi 2 Varianten op. D’Wörterbuch der Luxemburgischen Umgagssprache (1905) dogéint kennt zwar indirekt déi zwou Formen, en Artikel gëtt et allerdéngs nëmme fir genat. Dëst kann een als Hiweis dorop verstoen, datt déi Form mat Réckëmlaut méi al ass, wéi déi ouni.

    Am Vergläich zu ähnleche sproochhistoreschen Entwécklunge kann een demno festhalen, dass genat scho méi laang am Sproochgebrauch ass wéi genätzt (k. bitzen). Trotzdeem kann een zumindest de Moment nach net vun engem Sproochwandel, an deem déi méi al Variant ofhëlt an déi nei sech duerchsetzt, schwätzen. Ëmmerhi komme béid Varianten, an dat weisen d’Schnëssen-Daten, quasi gläichermoossen dacks vir.

  • Zahnpasta, Zännseef an de Brexit

    An engem Interview am Abrëll huet de Lëtzebuerger Ausseminister d’Brexitverhandlunge mat Zahnpasta verglach. De Jean Asselborn sot an deem Kontext: “Das ist wie mit der Zahnpasta: Man bekommt sie sehr einfach aus der Tube raus, aber nicht mehr drin.” Dobäi stellt sech fir eis net nëmmen d’Fro, wéi hien op deen (net ganz onwitzegen) Verglach komm ass, mee virun allem si mer virwëlzeg a wéisste gären, wéi den Här Asselborn datselwecht géif op Lëtzebuergesch soen. Seet hien Tüb oder Tub, aus der (Femininum) oder aus dem (Maskulinum) an haaptsächlech natierlech Zahnpasta, Zännseef oder nach eppes anescht?
    Op alle Fall huet eis seng Ausso inspiréiert, d’Opnamen, déi d’Participante*ë bei engem Zahnpasta-Bild an der Schnëssen-App gemaach hunn, auszewäerten. Am Ganzen hu mir dofir 860 Opname fir d’Auswäertung zeréckbehalen.

    Déi Variant, déi an eisen Opnamen am dackste genannt gouf, ass – dat weist de Kéisdiagramm – mat 78,1% (672 Opnamen) Zahnpasta. Wäit hannedru kommen Zännseef mat ëmmerhi 16,7% (144 Opnamen) an Zännpasta mat 2,8% (24 Opnamen). Doriwwer eraus sinn och nach d’Varianten Zahnpaasta, Zänncrème (resp. Zahncrème) virkomm. Ënner “aner” falen hei z.B. Zahnpast an Zeenpasta, déi jeeweils nëmme vun enger Persoun genannt goufen. Zu der Zahnpasta sief hei nach gesot, dass hei verschidden Aussproochvariante vum -a um Schluss vum Wuert zesummegefaasst goufen. An den allermeeschte Fäll gouf zwar den -a als laangen a [aː] geschwat, mee méi vereenzelt war éischter Zahnpaste, deemno mat engem [ə], ze héieren.

     

     

    D’Verdeelung vun den Zahnpasta-Varianten no Alter weist wuel Ënnerscheeder, mee am grousse Ganzen ähnele virun allem d’Resultater fir déi véier méi jonk Altersgruppe relativ staark deene vum Gesamtresultat: D’Zahnpasta läit hei tëschent 77,1% a 81,5% an d’Zännseef tëschent 14,6% a 17,6%. An der eelster Altersgrupp dominéiert d’Zahnpasta e bësse manner staark a kënnt op 63,9%, wärend d’Zännseef ëmmerhi 27,8% ausmécht.

     

  • Sot Dir dacks oft oder oft dacks?

    Dat klengt Adverb dacks féiert an Alldagsgespréicher oft zu laangen Diskussiounen. Mir wollten dowéinst erausfannen, wéi eis Schnëssen-Kommunitéit seet, an hunn dofir dat betraffent Wuert an e franséische Saz agebett – Ta soeur est géniale, elle raconte souvent les meilleures blagues! – an deem eis d’Iwwersetzung vum ‘souvent’ interesséiert. Soen eis Participante*ën also méi oft dacks oder méi dacks oft?

    Den LOD kennt béid Varianten, genee wéi och déi eeler Dictionnairen, an deenen dack, dax, dack(e)s, oft ze fannen ass. Interessanterweis nennt den LWB d’Variant oft als gebräichlech an der Stad, déi um Land als “affektiert angesehen” gëtt. Oft ass domat keen Import aus der däitscher Tëlee, wéi ee vläicht kéint mengen, mee ass am Land als Parallelform scho laang am Gebrauch, ë.a. scho beim Michel Lentz (“Wat d’Heemecht ass, dat froen s’oft”). Mir wollte lo also erausfannen, wéi déi haiteg Verdeelung ass. Fir d’éischt lount et sech allerdéngs, op déi héichinteressant Sproochgeschicht vun dack(s) anzegoen. Fir d’éischt muss ee wëssen, dass eist dacks vum Adjektiv dt. dick ofgeleet ass (vgl. singen > sangen) a schonn an alhoudäitscher Zäit konnt d’Wuert nieft der geleefeger Bedeitung – dass eeben eppes oder een ‘déck’ ass – och eng zäitlech Bedeitung hunn, wéi mer se haut och kennen. Am Laf vun der Sproochgeschicht hu sech d’Wierder weider opgespléckt an eis déck an dack(s) sinn entstanen; lauschtert dozou och déi flott Emissioun vum Sproochmates.

     

    An eiser Enquête konnte mer fir dëst Phenomen am Ganzen 1202 Sätz auswäerten, déi d’Participante*ën ageschwat hunn. Wärend 775 Varianten op dacks/dack oder oft falen, sinn et 327 Fäll an deenen de “souvent” mat meeschtens (169), ëmmer (209) oder soss engem Wuert (49) iwwersat goufen. Kuckt ee genee op déi zwou ursprénglech gesichte Begrëffer, weist sech eng kloer Tendenz, datt oft zu 78,5 % (608 Opnamen) an dack(s) just mat 21,5 % (167 Opnamen) optrëtt.

     

     

    Sou weist sech a folgendem Diagramm ausserdeem, datt oft souguer méi heefeg genannt gouf wéi sämtlech aner Varianten zesummegeholl.

     

     

    Betruecht een d’Verdeelung nom Alter vun de Spriecher*innen, da fält op, datt déi méi jonk Leit éischter d’Tendenz hunn, oft ze benotzen. Déi jéngst Spriecher*innen huelen den dacks bal guer net méi. Dass et sech ëm eng Verännerung handelt, déi scho ganz laang am Gaangen ass, erkennt een dodrun, dass schonn an der eelster Altersklass den dacks just nach mat 30 % virkënnt.

     

     

  • Wéi d’Fauscht op d’A(n)

    Ier mer eis mam Haaptprotagonist vun haut, dem A(n) beschäftegen, nach eng flott kleng Info zum Idiom “Wéi d’Fauscht op d’A(n) passen”. U sech bedeit dëst, datt zwou Saachen esou guer net beienee passen. Vu datt dëse Sproch allerdéngs dacks ironesch benotzt gouf, huet sech och d’Bedeitung “ganz gutt zesummepassen” etabléiert. Gitt also Uecht, wann Dir dësem Idiom begéint – hei kann et zu Konfusioune kommen.

    Elo awer zum A(n), dem Substantiv, mat deem mer eis haut beschäftege wëllen. Heifir hu mer eis 898 Opnamen ugelauschtert, woubäi d’Grondlag e Bild war, op deem d’Participante*ën eeben en A(n) gesinn hunn, war. D’Auswäertung ergëtt folgend Bild: 50% (450 Opnamen) vun de Leit hunn An gesot a 37% A (334 Opnamen). Dann hu mer och nach méi regional Varianten wéi O(a) (6%), O(a)n (0,6%), Au (4%) an O (0,4%) fonnt. Desweideren koumen och Variante wéi Guckelchen resp. Duebelnennunge vir, déi mer ënner Aner regruppéiert hunn.

     

    Wéi schonn ugeklongen ass, handelt et sech bei der Variatioun vun A(n) zumindest zu engem Deel ëm eng regional Variatioun. Aus dësem Grond lount sech dann och e Bléck op d’Kaart. Kloer ze erkënnen ass en Au-Gebitt am Norde vum Land, woubäi südëstlech vun dësem e klengt O-Gebitt kann ausgemaach ginn. Am Süde vum Land zeechent sech e Gebitt of, an deem nieft dem A an dem An och O(a) an O(a)n benotzt gëtt. A an An weisen eng méi groussraimech Verbreedung op, woubäi eng liicht Tendenz zu An nërdlech vun Dikrech ze erkennen ass. Zu engem groussen Deel ass déi regional Verdeelung vun de Varianten och esou am LWB festgehalen, woubäi als interessanten Aspekt ervirzehiewen ass, dass An am Wierderbuch als phonetesch Variant vun A mat der Bemierkung “sporadesch am Éislek am Singulier” (respektiv “spor. im Oesl. im Sg.”) opdaucht.

     

     

    Wéi sech schonn erauskristaliséiert huet, spillt souwuel bei den Haaptvarianten A an An awer och bei klengraimege Varianten O(a) an O(a)n d’Presenz oder d’Feele vum n um Enn vum Wuert eng Roll. Aus dësem Grond lount et sech, dës Varianten zesummenzefaassen an sech d’Variatioun vun dësem Buschtaf méi am Detail unzekucken. Bei der allgemenger Verdeelung gëtt däitlech, datt et sech quasi ëm eng 50/50-Verdeelung handelt. D’An kënnt op 51,9 % (465) an d’A op 48% (430), woubäi 0,1 % (1) béides gesot hunn.

     

     

    Besonnesch spannend gëtt et dann awer, wann ee sech d’Verdeelung no Alter ukuckt. Um Diagramm ass eng schéin Trap ze erkennen. Mam Alter vun de Leit ginn An-Nennungen zeréck an A-Nennungen huele kontinuéierlech zou. Dëst weisst deemno dorop hin, datt d’A ofhëlt an d’An am Sproochgebrauch ausgebaut gëtt – e kloeren éischten Hiweis op Sproochwandel. Konsultéiert ee parallel d’Dictionnairen, da stellt ee fest, dass et a kengem vun den eelere lëtzebuergesche Wierderbicher en eegenen Artikel fir An gëtt. Dëst ännert eréischt mat eisem aktuellen Dictionnaire, dem Luxemburger Online Dictionnaire, deen d’An ëmmerhin als Variant vun A opgräift. A gëtt deemno däitlech als Haaptvariant traitéiert, wat och dofir sprécht, datt et sech dobäi ëm déi méi al Bezeechnung handelt. Sécherlech kéint een dës Andeelung A als Haaptvariant an An als Niewevariant iwwerdenken, ëmmerhinn schéngt d’Tendenz a Richtung An ze goen.

     

  • Vun Apelhoer an Operen: De faméisen Hoerbou iwwert den Aen

    Et gëtt net vill där Begrëffer, déi esou vill Varianten Opweises hu wéi d’Aperhoer. Mir hunn dës an der Schëssen-App mat engem Bild ofgefrot an – fir ganz sécher ze sinn – och e Feil bäigesat. 426 Participante*ën hunn eis hir Variant erageschwat an am Ganze fanne mer néng méi oder manner geleefeg Formen. Wéi een an der Kéisgrafik gesäit, ass Aperhoer mat 60 % (258 Opnamen) am heefegsten, an duerno kënnt eng ganz Rëtsch vu manner heefege Formen, vun deenen d’Apenhoer mat 15 % (64) och relativ dacks virkënnt. Am Ganzen hu mer hei eng ganz Panoplie vu Varianten, déi eis soen, dass d’Wuert nach laang net eendäiteg festgeluecht ass.

    Fir den Zesummenhang tëscht de Formen ze verstoen, ass et ubruecht, d’Geschicht an den Opbau ze rekonstruéieren. Aperhoer ass zesummegesat aus ‘A’, ‘Bra’ an ‘Hoer’. Dobäi ass ‘Bra’ aus engem mëttelhéichdäitsche brawe entstanen (> dt. Braue), déi haut nach an Aebra oder Abra virkënnt. Dëst Wuert bezeechent also méi genau den Hoerbou u sech, wougéint Aperhoer éischter d’Hoer mengt, déi d’Bra bilden. An der Zesummesetzung mat A(e) huet sech Bra no an no an déi reduzéiert Silb per weiderentwéckelt an de Lien mat der Bra geet kontinuéierlech verluer. Interessant ass Apelhoer, wou et zu enger Verwiesslung vum r mam l komm ass. Eng ganz nei Form ass Apenhoer, déi weeder am alen Luxemburger Wörterbuch nach am neien LOD ze fannen ass. Si ass warscheinlech entstanen, wéi d’Leit net méi woussten, vu wou de -per kënnt an dës Silb ass an der Konsequenz dann un aner heefeg Wuertmuster upgasst ginn. Dass et sech ëm eng nei Variant handelt, gesäit een och an der Altersverdeelung: Déi eelst Spriecher*inne kennen déi Form nach guer net a wat ee méi jonk ass, wat se méi heefeg gëtt. Fir de Rescht ass et awer esou, dass Aperhoer iwwert d’Altersklassen ewech relativ stabel ass.

    An der Iwwersiicht vun der Verdeelung nom Geschlecht erkennt een, dass Aperhoer liicht méi heefeg vu Frae wéi vu Männer gebraucht gëtt. Spannend ass och ze gesinn, dass d’Form Apelhoer praktesch nëmme vu Frae gebraucht gëtt.

  • Klunsch(el)t Dir nach oder schaukelt Dir schonn?

    Virun allem (awer net nëmmen) elo am Summer sinn d’Kanner jo gären dobaussen an och op Spillplazen ënnerwee – egal, ob doheem oder iergendwou an der Vakanz. A wann den Dan Spogen dann elo beim Famillenduell géif d’Fro stellen „Wat ass op enger Spillplaz?“, da géif et wuel sécherlech net laang daueren, bis als Äntwert nieft de prototypeschen Elementer wéi Rutsch, Klotergerüst a Sandkaul dat Wuert Klunsch géif falen. Wéi sou dacks gëtt et awer och hei Variatioun tëschent e puer Bezeechnungen, där mir an der zweeter Ronn vun der Schnëssen-App mat Hëllef vun engem Bild nogaange sinn.

    Kuckt een sech da fir d’éischt emol méi allgemeng d’Verdeelung vun de verschiddene Varianten un, da gesäit een, dass Schaukel mat 52,6% am dacksten an domat an 339 vun am Ganzen 645 Opname genannt gouf. Hannendru kënnt Klunsch mat nach 36,3% an 234 Opnamen. Schonn e ganzt Stéck méi seele goufe Klunschel mat 3,6% (23 Opnamen) an d’Kombinatioun Schaukel a Klunsch mat 3,1% (20 Opnamen) an d’App erageschwat. Um Diagramm gesäit een dann och nach d’Variant Kluunsch mat 2,3% (15 Opnamen) a schliisslech d’Sammelkategorie aner, woubäi hei vereenzelt Nennunge wéi ë.a. Sch[æːʊ]kel (mat engem au [æːʊ] wéi a Raum) a Balançoire zesummegefaasst goufen.

    Interessant ass dann awer och e Bléck op d’Altersverdeelung bei dëser Variatioun: Wärend Klunsch bei den dräi eeleren Altersgruppen nach déi heefegst Variant ass an zum Deel och knapp 50% vun den Opnamen ausmécht, dominéiert virun allem an den zwou jéngsten Altersgruppe Schaukel mat ëm 70%. Doriwwer eraus fält och op, dass Klunschel bei de méi jonke Spriecher ofhëlt.

    Kuckt een sech dann elo nach d’Kaart respektiv déi regional Verdeelung vun de verschiddene Bezeechnungen un, da stellt ee fest, dass Schaukel a Klunsch iwwerall am Land verbreet sinn. Anescht gesäit et awer fir Kluunsch aus: Dës Variant gouf éischter am Weste vum Land genannt an ass och esou am Luxemburger Wörterbuch (LWB) vermierkt. Klunschel dogéint gouf an eisen Opnamen éischter vu Leit aus dem Zentrum an zum Deel och am Weste genannt; an deenen anere Regioune kënt dës Variant allerdéngs kaum (bis guer net) vir.

    Zu gudder Lescht stellt sech deen een oder aneren dann awer bestëmmt och nach d’Fro, wou déi typesch lëtzebuergesch kléngend Wierder Klunsch a Klunschel dann eigentlech hierkommen. Et handelt sech hei ëm Substantiver, déi vum Verb klunsch(el)en ofgeleet goufen an déi warscheinlech op dat däitscht Verb klunken zeréckginn, dat een am Deutsches Wörterbuch vum Jacob a Wilhelm Grimm mat de Bedeitungen „baumeln, schlendern“ fënnt.

  • Wat ass Äert Liblingswuert am Lëtzebuergeschen?

    An eiser aktueller fënnefter Ronn an der Schnëssen-App froe mir d’Leit ënnert anerem och, wat hiert Liblingswuert am Lëtzebuergeschen ass a firwat. D’Fro schéngt an engem éischte Moment vläicht e bëssen trivial, mee mir ware ganz gespaant, wat do wuel alles un Äntwerte géifen erakommen. Aus Virwëlz hu mir dann och scho mol eng éischt, provisoresch Auswäertung gemaach an déi 259 Opnamen, déi mer fir dës Fro bis elo gesammelt hunn, ënnert d’Lupp geholl.

    Eng éischt Feststellung ass dobäi, dass mir eis ëmmerhi vun 215 Leit d’Liblingswuert respektiv d’Liblingswierder ulauschtere konnten. Bei deenen aneren Opnamen huet d’Persoun entweder näischt erageschwat oder awer explizit gesot, dass se (spontan) kee Liblingswuert hätt. Mee wat ass dann elo dobäi rauskomm? D’Wordcloud gëtt schonn emol en éischten Androck:

    Am Ganze hu mir bis elo iwwer 120 verschidde Liblingswierder gesammelt – vun Déierebezeechnungen iwwer Adjektiver bis bei Fluchwierder sinn dobäi ganz ënnerschiddlech Saachen zesummekomm. Mee natierlech gouf et och e puer Favoritten, déi méi dacks genannt goufen: Op déi éischt Plaz kënnt de Moment Kaweechelchen mat 24 Nennungen, viru Pimpampel mat 17 a Kéiseker mat 11 Nennungen. Soss goufe beispillsweis awer och nach Kopplabunz, Gromperekichelchen, muusseg, Gedeessems oder nondikass an d’App erageschwat. Opfälleg ass awer, dass virun allem Déierebezeechnunge ganz dacks virkommen – zu ëmmerhin 39,1%, also an 84 vun den 215 Opnamen, gouf een Déier genannt.

    Doriwwer eraus ass ganz interessant, wat d’Leit als Begrënnung fir d’Liblingswuert uginn hunn: Och hei goufen et ganz ënnerschiddlech Erklärungen, déi sech awer graff an 8 gréisser Kategorien andeele gelooss hunn. Fir d’éischt sief dobäi erwäänt, dass gutt 14% vun de Leit (31 Opnamen) keng Begrënnung genannt hunn. Am heefegste war mat 25,1% (54 Opnamen) d’Erklärung fir d’Liblingswuert – net ganz onerwaarterweis – “typesch Lëtzebuergesch”, wéi z.B. glott . Hei hu mer ënnert anerem Fäll dobäigerechent, an deene gesot gouf, dass d’Wuert ganz anescht wier wéi an anere Sproochen (z.B. am Däitschen oder Franséischen) oder dass d’Wuert fir Leit, déi kee Lëtzebuergesch kënnen, schwéier auszeschwätze wier. Ganz dacks (16,3%, 35) gouf awer och d’Begrënnung genannt, dass d’Wuert schéin, léif, flott oder cool wier (z.B. Päiperlek). Ëmmerhin 12,6% (27) vun de Persoune waren dann der Meenung, dass hiert Liblingswuert géif “witzeg” kléngen (z.B. jauwen). 

    Eng weider Kategorie faasst déi Fäll zesummen, an deenen d’Leit eng “perséinlech Verbindung” (9,8%) mam Wuert hunn, d.h. si d’Wuert zum Beispill mat enger bestëmmter Persoun (z.B. Huesen) oder hirem Hobby (z.B. schwammen) verbannen. Zwou weider Erklärunge waren dann nach “gëtt net méi vill benotzt” (7,9%) an “passend bei den Objet/onomatopoetesch” (5,6%). Ënnert d’Wierder, déi laut de jeeweilege Leit net méi vill benotzt oder vergiess ginn (z.B. Bueteren), hu mir och dialektal Wierder gezielt. Zu de Liblingswierder, déi iwwerdeems als passend bei den Objet beschriwwe ginn, gehéiert z.B. Suppejäizert, mee och Knätsch, dat als onomatopoetesch, also lautmaleresch, charakteriséiert ginn ass. Ënner “aner” (8,4%) hu mir all déi aner Begrënnungen zesummegefaasst, déi nëmme vereenzelt virkommen. Ee Beispill heifir ass ma mat der Erklärung, dass een et a ville Situatioune kéint benotzen.

    Mee ob elo Jippelchen, Klozber, ausdenkeg oder eppes ganz anescht – um Enn bleift eis dann och just nach eng Fro: Wat ass Äert Liblingswuert am Lëtzebuergeschen a firwat? Deelt eis et mat an der fënnefter Ronn vun der Schnëssen-App!

  • Dëschelduch oder Napp – wéi sot Dir?

    Bei der Auswäertung vun haut gi mer méi genau der Fro no, wéi d’Leit déi Decken oder dat Duch nennen, mat deem een en Dësch bedeckt, fir en ze schützen oder ze “dekoréieren”. An der zweeter Ronn vun der Schnëssen-App hu mir dofir e passend Bild an d’App gesat an am Ganze 655 Opnamen ugelauschtert an ausgewäert. Hei d’Resultater:

     

    Vir bäi an eisen Opnamen ass d’Dëschelduch mat 36,9% (242 Opnamen), virun Napp mat 28,5% (187 Opnamen) an Toile cirée mat nach 9,0% (59 Opnamen). Donieft goufen och nach Dëschnapp, Dëschduch, Dëschenduch an Dëscheldecken méi dacks genannt. Ënner “aner” sinn interessant Eenzelnennungen zesummegefaasst wéi beispillsweis Tapéit, Dëschtapéit, Dëschdeck, Dëschgedecks oder och nach Dëschlued. Wéi een um Kéisdiagramm erkennt, goufen et awer och eng ganz Partie Méifachnennungen (9,9%), bei deenen d’Leit zwou oder méi Varianten an d’App erageschwat hunn. Am dackste goufen hei d’Kombinatiounen Dëschelduch + Napp an Dëschelduch + Toile cirée gewielt. Wat d’regional Variatioun betrëfft, ass ze betounen, dass mir déi verschidde Varianten op -dou[χ] an -dou[ɕ] jeeweils zu der entspriechender Variant mat –du[χ] gezielt hunn.

    Bei deene verschiddene Begrëffer bleift ze vermierken, datt Dëschelduch (dt. ‘Tischtuch’, als ‘Tischeltuch’ am Rheinischen Wörterbuch) an Napp (frs. ‘nappe’) als Synonymmer ze verstoen an och esou am Lëtzebuerger Online Dictionnaire opgefouert ginn. Toile cirée dogéint ass en Ënnerbegrëff a mengt en Dëschelduch/eng Napp, déi mat enger klenger Schicht Wuess iwwerdeckt ass. Vill Leit hunn an der App erkannt, datt et sech op der Foto ëm genau esou eng Dëschbedeckung handelt an dowéinst net den Iwwerbegrëff, mee de spezifesche benotzt. Spannend ass hei zudeem, datt cirée net, wéi een et aus dem Franséische kennt, ausgeschwat gëtt: Engersäits ass d’Betounung generell op der éischter (an net op der zweeter) Silb an anerersäits variéiert d’Aussprooch vum Wuert cirée u sech tëscht [siʀeː], [siʀiː] an [tsiʀiː].

     

    Wéi ëmmer feelt dann nach e Bléck op d’Altersverdeelung: Hei gesäit een, datt déi verschidde Variante quasi an all Alterskategorie present sinn an déi zwou Haaptvarianten sech iwwert d’Alterskategorien ewech ähnlech verhalen. Eng kleng Entwécklung kann een héchstens bei bei Dëschnapp an Toile cirée ausmaachen: Wärend Dëschnapp zouhëlt, gëtt Toile cirée vun deene Jonke manner dacks benotzt. Dobäi ass et schwéier ze soen, ob de liichte Réckgang vun Toile cirée dorop zeréckzeféieren ass, datt dës Variant effektiv vun deene Jonke manner benotzt gëtt, si generell net tëscht ënnerschiddlechen Typpe vun Dëscheldicher ënnerscheeden oder einfach éischter dozou tendéiert hunn den Iwwerbegrëff ze nennen.

  • „Glutefräi“ oder „gluteenfräi“ – wéi sot Dir?

    Well deslescht den däitsche Lebensmittel-Allergietag war, hu mir eis emol d’Iwwersetzunge vum däitsche Wuert glutenfrei ugelauschtert. An der drëtter Ronn hu mir nämlech de Saz “Weil meine Cousine eine Allergie hat, darf sie nur glutenfreie Lebensmittel essen.” agebaut, fir ënner anerem dësem Phenomen op de Gronn ze goen. Am Ganzen hu mir 377 Opnamen ausgewäert a Folgendes erausfonnt:

    De Kéisdiagramm weist, dass d’Variant glutefräi mat 40,8% (154 Opnamen) am dackste gewielt gouf. Hannendru kommen dann d’Variante gluteenfräi mat 25,5% (97) a glutenfräi mat 12,5% (47). Zum Deel gouf dat däitscht Adjektiv awer och mat ouni Gluten (8,5%; 32) respektiv ouni Gluteen (2,7%; 10) iwwersat. Den Haaptënnerscheed tëscht dëse Variante läit virun allem doran, dass et sech engersäits ëm Variante mat laangem, betountem e (gluteenfräi/ouni Gluteen) an anerersäits ëm Variante mat kuerzem, onbetountem e (glute(n)fräi/ouni Gluten) handelt. Déi éischt Aussprooch ass iwwregens déi, déi een am däitschen Duden erëmfënnt ([ɡluˈteːn]), wärend déi zweet déi ass, déi och am Lëtzebuerger Online Dictionnaire (LOD) ze fannen ass. Varianten, déi méi enger franséischer Aussprooch géifen entspriechen ([ɡly.tɛn]), hu mir an eisen Opnamen an der Schnëssen-App allerdéngs net fonnt. Interessant ass doriwwer eraus nach, dass mat glutefräi a glutenfräi souwuel d’Variant mat wéi och ouni -n (deen am Fong viru -fräi misst ewechfalen) genannt goufen. Relativ seele gouf d’Aussprooch glutnfräi gewielt, bei där wuel den -n stoebleift, den e allerdéngs net ausgeschwat gëtt.

    Kuckt een sech den Diagramm mat der Altersverdeelung un, gesäit ee gutt, dass sech déi sëlleche Varianten op all d’Altersgruppe verdeelen. Obwuel et keng ganz kloer Tendenz ze gi schéngt, ass op der enger Säit glutefräi – d’Variant, déi an allen Altersgruppen am heefegste virkënnt – déi, déi no an no (wat d’Spriecher*inne méi jonk sinn) e bëssen zouhëlt, wobäi d’Ëmschreiwung ouni Glute(e)n op der anerer Säit ofhëlt. Heibäi sief awer och gesot, dass de Moment virun allem fir déi eelst Altersgrupp nach net esou vill Opname virleien an eng méi differenzéiert Analys eréischt méiglech gëtt, wann nach méi Participantë matgemaach hunn.

     

    Dir hutt nach net matgeschnëssst? Ma dann huelt de Smartphone eraus, luet iech d’App an de bekannte Storen erof a maacht mat!

  • Vun „Haen“ an „Haschen“ – D’Bezeechnung vum Buschtaf „H“ am Lëtzebuergeschen

    Am Kader vun der Presentatioun vu Resultater aus der App gouf scho méi dacks dorop opmierksam gemaach, datt et eng Rei Phenomener am Lëtzebuergesche gëtt, déi Opgrond vu Sproochekontakt mat anere Sprooche variéieren. Och an dësem Artikel kucke mer eis nees esou ee Phenomen un: Den Numm vum Buschtaf “H”.

    An der App kruten d’Particiante(ë)n e Bild gewisen, op deem de Buschtaf “H” ze gesi war a si sollte matdeelen, wéi si dëse Buschtaf nennen. Analyséiert een déi 927 Opnamen, kann een insgesamt dräi verschidde Varianten ënnerscheeden: Ha [ha:], Hasch [hɑʃ] an He []. Déi éischt genannte Variant, bei där et sech ëm den däitschen Numm fir de Buschtaf handelt, mécht dobäi 61,5% aus. De franséischen Numm fir de Buschtaf “H” ze bezeechnen, kënnt op insgesamt 32,7 %. Déi drëtt Variant (He []), déi manner den Numm vum Buschtaf, mee éischter eng lautlech Representatioun vum “H” erëmgëtt, läit zimlech ofgeschloe mat 1,1% op der leschter Plaz. Dës Weideren hunn 1,4% zwee vun deenen dräi Varianten (Ha an Hasch) genannt a ganzer 4,3% hu Variante produzéiert, déi ënner “Aner” regruppéiert goufen. Heizou zielen z. B. Buschtaf oder Holz (de Buschtaf um Bild hat eng hëlzen Optik).

     

    Kuckt een sech elo d’Verdeelung vum gewielten Numm no Alter un, stellt ee fest, datt et hei en Zesummenhang gëtt. Jee méi jonk d’Participante(ë)n, desto méi Hasch [hɑʃ] gëtt gesot. Och wann dës Variant och an der jéngster Alterskategorie net iwwert en Taux vu 50% erauskënnt. Doraus kann een ofleeden, datt déi franséisch Variant zouhëlt. Dobäi sief awer nach ugemierkt, datt et sech heibäi zwar ëm de franséischen Numm Buschtaf awer net ëm eng franséisch Aussprooch vun dëser Bezeechnung handelt. Virkommen deet nämlech quasi ausschliisslech d’Aussprooch [hɑʃ] (Hasch) an net [ɑʃ] (Asch).

     

    Hei lount sech zudeem e Bléck op d’Geschlecht an d’Sproochekompetenze vun de Participante(ë)n. Hei léisst sech erausliesen, datt Frae méi Ha (66,7%) a manner Hasch (30,9%) soen, wärenddeem d’Männer sech hei genau ëmgedréit verhalen (Ha=56%, Hasch=40,9%). 

     

    Ausserdeem geet mat der Kompetenz am Däitschen (Selbstaschätzung) och d’Tendenz, fir d’Variant Ha ze benotzen an d’Luucht. Ëmgedréit, d.h. par Rapport zur Kompetenz am Franséischen weist sech dës Tendenz allerdéngs net. Eng méi héich Kompetenz am Franséische bedeit deemno keng Preferenz fir eng Hasch-Nennung.

     

    Ofschléissend geheie mer nach e Bléck op d’Kaart mat der Verdeelung vun den zwou heefegste Varianten. Hei loossen sech zwar keng eendeiteg Tendenzen oder regional Verdeelungen erkennen, allerdéngs gesäit een, datt déi franséisch Bezeechnung nërdlech vun der Atert méi seele vertrueden ass, wéi am Rescht vum Land. Am Allgemenge kann een awer soen, datt souwuel déi däitsch wéi och déi franséisch Bezeechnung flächendeckend virkommen.

     

     

  • „It’s a boy“ – „Jong“, „Bouf“ oder „Fils“?

    Mir geheien haut e klenge Bléck zeréck op dës Woch. Nieft dem Europa-Dag gëschter, housch d’Haaptmeldung aus de leschten Deeg: De Bëbee vum Meghan a vum Harry ass do an: “It’s a boy!”.

    Mir hunn eis an deem Kontext natierlech erëm gefrot: Wéi bezeechent een e männlechen Nokommen op Lëtzebuergesch? Schwätzt ee vum Jong, vum Bouf oder vum Fils. Wéi den Zoufall et wëll, ass dëst Wuert och Deel vun den Items aus der Schnëssen-App an dowéinst kënne mer Iech dozou flott Resultater presentéieren.

     

    Ze iwwersetze war de Saz: “Mein Sohn hat ganz alleine Pfannkuchen mit Eiern und Milch gemacht.” Bei deenen 1007 ausgewäerte Sätz weist sech am Allgemengen, datt méi wéi d’Halschent d’Wuert Jong benotzen (61%). De Bouf kënnt mat 35% op déi zweet Plaz, woubäi och de Fils (4%) vun e puer, wann och wéinege Leit benotzt gëtt.

    Kuckt ee sech d’Verdeelung nom Alter un, gëtt däitlech, datt de Jong bei de Leit ënnert 34 méi beléift ass wéi bei den aneren Alterskategorien. En Indice op Sproochwandel ass hei allerdéngs net novollzéibar. Dëst kann ee schonn éischter fir de Fils unhuelen. D’Benotze vun dësem Substantiv hëlt nämlech mam Alter zou. Vu datt dësen awer generell net dacks virkënnt, ass et schwéier hei kloer Aussoen ze maachen.

    Geheie mer zum Schluss nach e Bléck op d’Verdeelung nom Geschlecht vun de Participanten. Wéi d’Grafik weist, spillt de Bouf bei de Männer (N=298) eng méi prominent Roll wéi bei de Fraen (N=709). Bei dësen ass d’Frequenz vum Jong méi héich. Dëst kéint als en Indice op Sproochwandel gedéit ginn, vu datt d’Fraen an der Reegel wat dat ugeet méi progressiv sinn.

  • Iwwer Wirschtercher, Moschter(t) a Réidercher

    Ursprénglech wollte mir bei dësem Beispill vun eiser Schnëssen-Community wëssen, wéi fir si de Genus vun enger klenger Wurscht ass (en/eng Wirschtchen). Mee well d’Notzer*innen eis an den ca. 300 Opnamen zum Deel alles um Bild opgezielt hunn, hu mir dann och nach op de Moschter(t) an d’Réidercher gelauschtert, wat sou munch flott Resultater erausbruecht huet.

    Wirschtchen

    Fänke mer awer emol vir un: Fir déi kleng Wurschten aus Fleesch ze bezeechnen, goufe vun eisen App-Notzer*inne verschidde Variante gewielt: D’Wirschtercher leie mat 66,2% vir, wärend d’Würschtercher op 10,5% an d’Wuppen/Wippercher nach op 7,9% kommen. Méi seelen ass och nach Zoossiss, Wurschten/Wuuschten an Wirstercher/Würstercher virkomm. Ënner “aner” falen dann nach vereenzelt Nennungen wéi z.B. Wierschtercher.

    D’Verdeelung no Alter weist, datt d’Wirschtercher an all Grupp (mat groussen Ofstand) déi meeschtgenannte Variant sinn. Gläichzäiteg ass awer ze erkennen, datt de Gebrauch vun Wirschtercher an eisen Opnamen bei deene Jonken no an no ofhëlt, soudass se an der Altersgrupp ≤24 nëmmen nach 46,4% ausmaachen.

    Mee elo zum grammatesche Geschlecht vun Wirschtchen: D’Lëtzebuergescht ass eng Sprooch, an där de Genus vun engem Wuert trotz Diminutivbildung (mam Suffix -chen) onverännert bleift, anescht wéi beispillsweis am Däitschen, wou Diminutiver – onofhängeg vum Genus vum Basiswuert –  Neutra sinn (de Bam –>de Beemchen / der Baum –>das Bäumchen). Bei eng Wurscht schéngt dës Logik allerdéngs net berécksiichtegt ze ginn, vu datt den LOD béid Varianten als richteg ugesäit, wärend am eeleren LWB esouguer nëmmen déi männlech Form verzeechent ass, obwuel de weiblechen Artikel méi där lëtzebuergescher Morphologie entsprécht. Zeréckzeféieren ass dëst villäicht op de Gebrauch am Flammänneschen, wou worst ka männlech sinn. Allerdéngs huet Wurscht den däitsche Femininum ugeholl an nëmmen am Diminutiv schéngt déi männlech Form erhale bliwwen ze sinn. Dowéinst hu mir eis dëst emol an Zuelen ugekuckt a gesinn, datt ronn 78% vun de Leit e Wirschtchen (mask.) a just 22% eng Wirschtchen (fem.) soen, sou datt d’Verdeelung relativ däitlech ausfält. Leider ass den Artikel a villen Opnamen net genannt ginn, sou datt mir nëmmen en Deel vun de Wirschtercher konnten auswäerten (87 Stéck).

    Opfalend ass donieft nach de Fakt, datt verschidden Notzer*innen den i méi a méi wéi en ü ausschwätzen. 238 Opname konnten an dësem Kontext berécksiichtegt ginn a weisen, datt et keng konsequent Entwécklung gëtt; allerdéngs kënnt d’Aussprooch mat ü an der jéngster Altersgrupp am dackste vir a mécht hei ëmmerhin ee Véirel vun den Opnamen aus. Et kéint deemno sinn, datt dës Aussprooch an Zukunft no an no méi dacks virkënnt.

    Moschter(t)

    Glécklecherweis konnte mir bei dëser Auswäertung vun 209 Opname profitéieren, an deenen och de Moschter(t) opgezielt gëtt. D’Wuert huet de Wee iwwer Aflëss vum Nordwestdäitschen (Mostert) an dem Hollänneschen (mosterd) an d’Lëtzebuergescht fonnt. Obwuel de Prozentsaz fir béid Variante an eisen Opname quasi identesch ass (50,2% Moschtert a 49,8% Moschter), weist sech gläichzäiteg däitlech, dass et sech hei ëm eng regional Verdeelung ze handele schéngt: Wärend am Norden (90% mat -t) an am Osten (72,4% mat -t) am meeschte Leit den -t nach ausschwätzen, fält en am Süden an der Majoritéit ewech (69,7% ouni -t).

    Doriwwer eraus kënnt och d’Komponent vum Alter dobäi, déi weist, datt virun déi Jonk bis 24 Joer méi d’Tendenz weisen, den -t net méi auszeschwätzen, wärend et an deenen aneren Altersgruppen ëmmer méi oder manner ausgeglach bleift tëschent béide Varianten. Och hei kéint et deemno sinn, datt d’Variant Moschter nach weider am Gebrauch zouhëlt.

    Réidercher

    Op eisem Bild waren och Réidercher ze gesinn, sou datt Verschiddener eis och dësen Ausdrock mat opgezielt hunn (172 Opnamen). Insgesamt soe 65,1% Réidercher, 13,9% Radisercher an ëmmerhin 8,7% vun den Notzer*innen nennen déi däitsch Form Radieschen. Doriwwer eraus notzen 9,9% déi méi “kreativ” Variant Radéisercher (eng Radéischen).  Just 2,3% huelen eng aner Variant, déi net zu deene genannte gehéiert. Stellt een also déi ursprénglech Formen Réidchen (lëtz.) a Radieschen (dt.) géintiwwer, erkennt een zum Deel eng Tendenz vun de Leit, déi däitsch Variant ze verlëtzebuergeschen, wann se de Begrëff Réidchen net (wëllen) benotzen oder net wëssen. Dobäi gëtt Radieschen –> Radisercher –> Radéisercher méi a méi mat bekannten (lëtz.) Elementer bestéckt: Radisercher kritt eng typesch lëtzebuergesch Endung, wéi ee se vun engem Diminutiv géing erwaarden. An engem weidere Schrëtt kritt Radéisercher/Radéischen zousätzlech zur Endung nach e Wiessel vun -ie op -éi (wéi z.B. lieb –> léif, tief –> déif).

    Unhand vum Diagramm mat den ënnerschiddlechen Altersgruppe gesäit een, datt eeler Leit éischter Réidercher soen, wärend d’Leit an deenen 3 méi jonken Altersgruppen dës Form manner heefeg benotzen an alternativ Bezeechnungen hei méi dacks virkommen.

    Opfalend ass ausserdeem, datt Fraen d’Variant Réidchen an eisen Opname méi dacks benotzt hu wéi d’Männer, vun deenen déi aner Variante vergläichsweis e bësse méi heefeg genannt goufen.

    Allgemeng schéngt et sou ze sinn, datt Radieschen net an de Wuertschaz vum Lëtzebuergeschen iwwerholl gëtt, op d’mannst net a senger ursprénglecher däitscher Form, mee a méi ofgeännerte Varianten, déi sech scho méi u bekannte Lautstrukturen vum Lëtzebuergeschen ugeglach hunn (Radéischen). Déi weider Entwécklung vun dësem Wuert bleift deemno spannend ze verfollegen.

  • ‚an Trauer‘ oder ‚am Trauer?

    An dësen Deeg vun Trauer an eisem Land stellt sech bei dem engen oder anere vläicht och d’Fro, wéi een dëst Wuert am Lëtzebuergeschen iwwerhaapt benotze kann. D’Wuert ‚Trauer‘ ass am allgemenge feminin (d’Trauer), mee kann awer och a bestëmmte Konstruktiounen als e Substantiv am Maskulin agesat ginn, also den Trauer, am Trauer etc. Beispiller aus eisem Korpus:

    Ech sinn am déifsten Trauer, ee gudde Mënsch ass vun eis gaangen.
    Mee an all dem Trauer ass et warscheinlech ënnergaangen, datt […]

    Dobäi schéngt et sou ze sinn, dass ‚d’Trauer‘ (fem.) éischter fir dat allgemengt Gefill geholl gëtt, wärend ‚den Trauer‘ (mask.) méi op den akutelle, konkrete Stieffall bezunn ass.

    Am Luxemburger Wörterbuch (LWB) gëtt d’Wuert generell als Maskulinum uginn (‚M.‘), mam Hiweis, dass ’neuerdings auch‘ Feminin virkënnt – et kéint een ergänzen: ‚aus dem Hochdeutschen übernommen‘:

    Trauer M.: 1) a. «Trauer» (in dieser Bed. neuerdings auch F.) — en déiwen T. — am T. sin — den T. vergeet mam Klackeschall — séng Fangerneel sin am T. (vom schwarzen Rand an Fingernägeln gesagt) — ‚t as kee groussen (décken) T. — ‚t as nët vill T. — mir kommen nët aus dem T. eraus (häufige Sterbefälle); b. «Trauergemeinschaft» — beim (mam) T. goen (mit der trauernden Verwandtschaft hinter dem Sarg gehen); 2) «Trauerkleidung» — wuer gäs de däin T. kafen? — en as an den T. gekleet — ‚t gët haut nët méi vill T. gedroen — den déiwen T., de klengen T. droen — dafür auch: groussen, klengen T. droen — fir Papp a Mamm gouf fréier e Jor groussen an e Jor klengen T. gedroen; 3) «Trauerzeit» — den T. wor fréier fir de Papp an d’Mamm, Mann a Fra e Jor, fir e Brudder, eng Sëschter, e Schwor, Grousselteren sechs Méint, fir Kanner sechs Wochen (örtlich verschieden); 4) «Jammer» — ‚t as en T. an e Läd — wat en T. as dat mat deem Kärel, deem Mënsch! — T. an Aarmetei

    Allerdéngs sinn am haitege Sproochgebrauch dës maskulin Konstruktioune seele ginn. Se kommen an eisem Korpus zwar nach vir, awer an der Majoritéit gëtt effektiv de Femininum geholl.

    D’Famill, d’Frënn, d’Mënsche sinn an déiwer Trauer.

    Déi ugrenzend däitsch Dialekter kennen och déi maskulin Konstruktionen, kuckt z.B. d‘Lothringsche Wörterbuch oder d‘Rheinische Wörterbuch. Och aner däitsch Regionalsprooche kennen d’Konstruktioun am Trauer, se ass also net op Lëtzebuerg beschränkt an och méi al.

    D’Hierkonft vun der Konstruktioun kann ee just partiell rekonstruéieren. Am Dictionnaire vum Adelung fënnt een en interessanten Hiweis, dass fir bestëmmt Regiounen de Maskulin geholl gëtt, wann domat net den Zoustand, d’Gefill vun der Trauer selwer gemengt ass, mee just d“Trauerkleidung‘:

    In der Bedeutung der Trauerkleidung ist Trauer in einigen wenigen Gegenden männlichen Geschlechtes, der Trauer. (Adelung: Grammatisch-Kritisches Wörterbuch der Hochdeutschen Mundart)

    Ähnlech beschreift et d‘Deutsche Wörterbuch vum Grimm:

    neben dem fem. das masc., nach Adelung 4 (1780) 1032 vornehmlich von der trauerkleidung, doch vgl. Hönig Köln. 182bFollmann lothr. 108bvereinzelt auch literarisch: seinem trauer neuentlarfftes Rom (1672) 272; im tiefen trauer Hippel lebensl.(1778) 1, 233; (er) dacht im trauer Fr. W. Weber Dreizehnlinden (1907) (Grimm: Deutsches Wörterbuch)

    Eng Hypothees wier, dass ‚den Trauer‘ e Fragment vun enger ursprénglech méi laanger Wuertbildung oder Konstruktioun war, déi als Kär e maskuliint Substantiv hat (am Genre: ‚am Trauerzoustand sinn‘ (mask.)). Iergendwann muss dann dëst maskulin Zousazwuert ausgefall sinn an ‚den Trauer‘ huet sech an där Bedeitung fixéiert. De Prozess vum Verloscht vum leschte Wuert mat Bäibehale vum uspréngleche grammatesche Geschlecht fënnt sech analog och bei ‚de Kanddaf‘ (mask.), wat op ‚de Kanddafdag‘ zeréckzeféieren ass. De maskulinen ‚Dag‘ ass ausgefall, mee d’Wuert ‚Kanddaf‘ ass trotzdeem maskulin bliwwen an net (op d’mannst fir eng Partie Leit) feminin ginn. Allerdéngs léisst sech am Moment keen historeschen Textbeleeg fir déi Hypothees fannen, dass och bei ‚den Trauer‘ e Wuert ewechgefall wier.

    Alternativ ass och eng Analogie mat ‚den Alter‘ net vun der Hand ze weisen, wat jo och maskulin an net feminin ass. A béide Fäll ass iwwerdeems och den Afloss vum Franséischen net auszeschléissen, respektiv huet och dozou bäigedroen, de Maskulin am Géigesatz zum Feminin ze stäipen:  le deuil ≋  den Trauer, l’âgeden Alter.

     

    Äddi, Monseigneur.

  • Zahnpasta, Zännseef an de Brexit

    Ufanks der Woch huet de Lëtzebuerger Ausseminister d’Brexitverhandlungen an engem Interview mat Zahnpasta verglach. De Jean Asselborn sot an dësem Kontext: “Das ist wie mit der Zahnpasta: Man bekommt sie sehr einfach aus der Tube raus, aber nicht mehr drin.” Dobäi stellt sech fir eis net nëmmen d’Fro, wéi hien op deen (net ganz onwitzegen) Verglach kënnt, mee virun allem si mer virwëlzeg a wéisste gären, wéi den Här Asselborn datselwecht géif op Lëtzebuergesch soen. Seet hien Tüb oder Tub, aus der (fem.)  oder aus dem (mask.) an haaptsächlech natierlech Zahnpasta, Zännseef oder nach eppes anescht?

    Op alle Fall huet eis seng Ausso inspiréiert, d’Zahnpasta-Opnamen an der Schnëssen-App auszewäerten. Am Ganzen hu mir dofir 860 Opname fir d’Auswäertung zréckbehalen. Opnamen, an deenen d’Leit just Zännbiischt (déi och um Bild ze gesi war) gesot hunn, hu mir zwar ausgewäert, mee fir dës Auswäertung net matgezielt.

    Déi Variant, déi an eisen Opnamen am dackste genannt gouf, ass – dat weist de Kéisdiagramm – mat 78,1% (672) Zahnpasta. Wäit hannedru kommen Zännseef mat ëmmerhi 16,7% (144) an Zännpasta mat 2,8% (24). Doriwwer eraus sinn och nach d’Varianten Zahnpaasta, Zänncrème (resp. Zahncrème) virkomm. Ënner “aner” falen hei z.B. Zahnpast an Zeenpasta, déi jeeweils nëmme vun enger Persoun genannt goufen. Zu der Zahnpasta sief hei nach gesot, dass hei verschidden Aussproochvariante vum -a um Schluss vum Wuert zesummegefaasst goufen. An den allermeeschte Fäll gouf zwar den -a als laangen a [aː] geschwat, mee méi vereenzelt waren éischter en [ɑ] (Land), en [ɐ] (Länner) oder souguer en [ə] (Fësch) ze héieren.

    D’Verdeelung vun den Zahnpasta-Varianten no Alter weist wuel Ënnerscheeder, mee am grousse Ganzen ähnele virun allem d’Resultater fir déi véier méi jonk Altersgruppe relativ staark deene vum Gesamtresultat: D’Zahnpasta läit hei tëschent 77,1% a 81,5% an d’Zännseef tëscht 14,6% a 17,6%. An der eelster Altersgrupp dominéiert d’Zahnpasta e bësse manner staark a kënnt op 63,9%, wärend d’Zännseef ëmmerhi 27,8% ausmécht.

  • Vum Caddie bis bei den Akofsweelchen

    Waart Dir de Weekend och Är Kommissioune fir d’ganz Woch maachen an hutt dobäi e grousse metallene Kuerf op véier Rieder duerch d’Rayone vum Supermarché gedréckt? Déi, déi dëse Sonnden de Wëssensmagazin PISA iwwert d’Lëtzebuerger Sprooch gekuckt hunn, wëssen natierlech schonn, dass mir eis an der Lescht ënnert anerem mat de Bezeechnunge fir dës Akafshëllef beschäftegt hunn. Hei also dat, wat mir bei der Analys vun 868 Opnamen erausfonnt hunn:

    De Kéisdiagramm gëtt en éischten Iwwerbléck iwwert déi sëlleche Varianten, déi an den Opname genannt goufen an doriwwer, wéi dacks se an eisen Date virkommen. Dobäi goufen och Varianten, déi sech just an der Aussprooch vun engem oder zwee Lauter ënnerscheeden, an eng Kategorie zesummegesat. Méi dozou elo gläich nach. Mat 51,4% (446) ass de Caddie souzesoe kloer de „Gewënner“, dat virum Akafsweenchen, deen op 25,8% (224) kënnt an dem Weenchen, deen 13,5% (117) ausmécht. Méi seele goufen och nach den Akafswon, de Chariot an den Akafscaddie an d’App erageschwat. Doriwwer eraus sinn ënner „aner“ nach weider Varianten zesummegefaasst, déi just ganz vereenzelt genannt goufen. Als Beispill kann een hei de Cactusweenchen an de Jabel nennen, woubäi dës lescht Variant am LWB mat de Bedeitungen „zweirädriger Handkarren“ an „schlechtes, klapperndes Gefährt“ an am LOD als vereelzt Bezeechnung fir en „Handwagen“ festgehalen ass.

     

    D‘Verdeelung vun de Varianten no Alter gëtt net direkt ee kloert Bild ze erkennen, allerdéngs gesäit een, dass de Caddie a véier vun de sechs Altersgruppen d’Majoritéit ausmécht a bei de Leit tëscht 35 a 44 Joer mat 39% am niddregsten ass. Den Undeel vun den Akafsweenercher ass allgemeng eenegermoosse stabil a mécht jee no Altersgrupp tëscht 21% an 33% aus. Wat awer och nach opfält, ass, dass de Weenchen an deenen dräi jéngsten Altersgruppe méi heefeg virkënnt. Wärend en hei also op 13% bis 20% kënnt, mécht e bei deenen eeleren Altersgruppen nëmme 5% a manner aus.

     

    Eng vun de Froen, déi sech e puer vun Iech trotzdeem vläicht nach stellt, ass déi, wouhier d’Bezeechnung Caddie (an eisen Opname meeschtens mat [æ] (“Äddi“), awer z.D. och mat [ɑ] („Kand“)) eigentlech kënnt. Et handelt sech heibäi ëm e registréierten Numm vun der franséischer Firma Caddie, déi – wéi kéint et anescht sinn – Akafsweenercher produzéiert. De Firmennumm steet dobäi am Zesummenhang mam englesche Begrëff fir de Golftrolley, also caddie cart. De Caddie ass iwwregens net nëmmen am franséische Larousse, mee och am LOD ze fannen. Et handelt sech an dësem Fall deemno ëm e lexikaliséierte Markennumm, wéi et beispillsweis och bei Frigidaire de Fall ass. Doriwwer eraus ginn et natierlech nach eng ganz Rëtsch aner Markennimm, déi zwar net onbedéngt an engem Dictionnaire als lexikaliséiert Form festgehale sinn, mee trotzdeem ganz dacks gebraucht ginn, wéi et z.B. och beim Scotch de Fall ass.

    Lo awer nach eng Kéier zréck bei déi liicht ënnerschiddlech Varianten, déi mir uewen an den Diagrammer zesummegesat hunn. Héi gëllt et, zwee Aspekter kuerz unzeschwätzen: Engersäits gëtt et beim Bestanddeel Akafs- eng regional Verdeelung vun de Variante mat [aː] a mat [oː], woubäi Akofs- eng Variant ass, déi nëmmen am Éislek virkënnt. Ee méi genauen Androck vun der Akofs-Verbreedung kënnt Dir Iech hei op eiser Partizip-Perfekt-Kaart vu kafen ukucken. Anerersäits gëtt et nieft Weenchen (Won) och de Weelchen (Wol), och hei erëm eng regional Variant, déi, wéi een op der Kaart gesäit, nëmmen am Éislek a méi konkret ausschliisslech am Kanton Klierf a ganz vereenzelt am Kanton Wolz virkënnt.

     

  • Lee de Prabbeli ewech, d’Fréijoerssonn ass um Rendezvous

    Nodeems et déi lescht Wochen nach wéi aus Eemere geschott huet – mir erënneren eis leider éischter ongären un d’Stuermdéiwer Fränz an Heinz – gi mir elo erëm mat Sonn a bloem Himmel verwinnt. De Géigestand, ëm dee sech dës Auswäertung dréit, kënnt Dir elo also mol nees getrouscht ewechspären. Du hutt et erkannt, et geet em de Prabbeli.

    Am Ganzen hu mir eis dës Kéier 1078 Opnamen ugelauschtert, fir virun allem iwwert d’Verdeelung vu Prabbeli a Präbbeli an awer och deene méi seelen anere Varianten erauszefannen. De Prabbeli kënnt dobäi op bal 70% (751) an de Präbbeli nach op gutt 27% (294). Déi aner 3% verdeelen sech op d’Variante Parbeli, Parpeli an e puer vereenzelt Nennungen, déi ënnert “aner” zesummegefaasst goufen. Heizou gehéieren z.B. Präbbelchen, Parapluie, Brabbeli  oder och nach Reeschierm.

    D’Verdeelung vun de Varianten no Altersgrupp gëtt ze erkennen, dass et sech hei net ëm eng Variatioun handelt, déi ofhängeg ass vum Alter vun de Spriecher*innen. Villméi läit de Prabbelis-Undeel an de verschiddene Gruppen relativ konstant tëscht 65% an 75% (resp. de Präbbelis-Undeel tëscht 26% an 30%) .

     

     

    E Bléck op d’Kaart lount sech: Hei gesäit een, datt eis Haaptvariant Prabbeli quasi am ganze Land virkënnt. Just am Kärgebitt vum Präbbeli am Südweste vum Land gesäit dat e bëssen anescht aus. De Präbbeli u sech fënnt een awer net nëmmen hei, mee och vereenzelt am Südosten an an enger Sträif, déi sech aus dem Südwesten an de méi nëdleche Weste vum Land zitt. Iwwert Veianen am Osten respektiv Esch-Sauer am Westen kënnt Präbbeli quasi net méi vir. De Parb(e)li an den Parp(e)li weisen dodergéint keng regional Verdeelung op.

     

     

    Egal op dir „Prabbeli“,“Präbbeli“ oder nach anescht sot: Geheit dat Déngen an den Eck a genéisst d’Fréijoersonn!

  • Sech op d’Strëmp maachen

    Nodeems mir viru Kuerzem an engem vun eise Facebook-Posts nogefrot haten, ob eis Schnëssen-Participanten eventuell eng Liiblingsauswäertung hunn oder et en Item gëtt, vun deem si gäre Resultater wéilte gesinn, si mir op d’Strëmp komm. 🙂

    Mir hunn eis also dofir 1129 Iwwersetzunge vum Saz “Hast du auch genug Socken eingepackt” ugelauschtert a Folgendes erausfonnt: Am Ganzen hu mir 10 Varianten an eisen Opname fonnt. De Kéisdiagramm weist eng kloer Dominanz vun der Variant Strëmp mat 81,3% (915), wäit hannendru kommen Séckercher, Socketten, Huesen an Huasen, déi all tëscht 3,6% an 2,8% leien.

     

     

    Wat den Alter vun de Participantë betrëfft, kann een am Diagramm gesinn, dass d’Strëmp vun Al op Jonk ëmmer méi zouhuelen. Méi konkret heescht dat: D’Strëmp, déi bei der eelster Altersgrupp op 50% kommen, maache bei de jonke Leit bis bei déi ënner 45 Joer tëscht 87-91% aus. Dobäi ass awer festzestellen, dass all déi aner Varianten och an dësen Altersgruppe vertruede sinn, just d’Séckercher an d’Stitzercher hu mer bei deene ganz jonke Leit net méi héieren.

    Den Diagramm mat der Verdeelung no Geschlecht vun de Participantë weist, dass d’Strëmp bei de Frae 77,4% ausmaachen, wärend se bei de Männer souguer op 88,1% kommen. Dobäi fält och op, dass Frae méi dacks d’Varianten Séckercher, Socketten an Stitzercher benotze wéi d’Männer.

    Wéi een op der Kaart gesäit, weist d’Haaptvariant keng regional Verdeelung op, d’Strëmp sinn also am ganze Land ze fannen. Dogéint fält awer op, dass Socketten, Stitzercher, Séckercher e bëssen am Land verspreet, awer just ganz vereenzelt am Éislek (zu Wolz) virkommen. Am méi héijen Norde gesäit eng kleng Huasen-Regioun, südlech dovu kommen zwar scho méi Varianten an d’Spill, mee virun allem hei fannen mer d’Hösen. Komme mer zum Schluss nach zu den Huesen: Déi sinn engersäits am Norde vum Land vertrueden, anerersäits kënne mer déi éischt Kéier an eisen Auswäertungen och de Weste méi genau erkennen – si kommen och hei dacks vir.

     

    Nach e puer weider Informatiounen: Bei de Strëmpen, déi am Ganzen allerdéngs nëmme véiermol an eisen Opname virkommen, handelt et sech ëm en alternative Pluriel zu Stëmp. Dës Variant ass ausschliisslech vun deene jonke Leit genannt ginn.

    D’Socketten sinn iwwregens vum Engleschen socks iwwer déi franséisch socquettes an d’Lëtzebuergescht komm. Frs. socquette ass iwwerdeems laut Larousse eng Mëschform vun engl. sock a frs. chaussette.

  • Op wéi eng Sprooch ass Ären Handy agestallt?

    De 24. Februar 1984 ass eist Sproochegesetz en vigueur getrueden an an deem Kontext ass et ubruecht, eng Auswäertung aus eise Schnëssen-Erhiewungen fir de konkrete Sproochegebrauch ze publizéieren. Wéi Der wësst, hu mer an der Schnëssen-App och e Froebou iwwert d’Sproochsituatioun, de Sproochegebrauch an déi subjektiv Sproochaschätzung integréiert. Nieft villen aneren Aspekter iwwert d’Verdeelung vun de Sproochen am Land froe mer do och no där Sprooch, op déi Ären Handy agestallt ass. Dës Sproochewiel reflektéiert natierlech just een Aspekt vun der aktueller Méisproochegkeet, mee si dréckt trotzdeem net wéineg iwwert déi onmëttelbar Sproochepreferenz vun enger Persoun aus.
    Et leien eis Äntwerte vun 1832 Persoune vir, se all beherrschen (ënner anerem) Lëtzebuergesch, just 6.6% vun hinne bezeechne sech net als mammesproochlech. Déi éischt Auswäertung presentéiert direkt eng Iwwerraschung: Et verwonnert net, dass d’Majoritéit vun 63% hiren Handy op Däitsch agestallt hunn, mee méi opfälleg ass, dass just 10% Franséisch a bal duebel sou vill Englesch gewielt hunn.

    Ëmmerhin hu 4% den Handy op Lëtzebuergesch agestallt – jo, och dat geet, allerdéngs just fir ganz wéineg Modeller a Betribssystemer.

    Wéi ëmmer ass och déi Situatioun héich dynamesch an d’Alter steiert de Choix vun der Sprooch. Iwwert d’Altersklasse verdeelt, gesäit een eng Croissance vum Däitsche vu ca. 50% bei den eelsten bis erop op 68% bei de jéngste Participanten. D’Sprooch, déi d’Prozenter hei verléiert ass d’Franséischt, dat bei deene Jonke just nach mat 6% virkënnt. Awer net just d’Däitscht hëlt zou, mee och, an nach méi staark, d’Englescht: Dës Sprooch ass bei de Jonke ca. 4 mol sou heefeg wéi dat Franséischt.

    Nieft dem Alter gëtt nach e weidere soziale Facteur relevant, an zwar den Ausbildungstyp vun de Participanten. Hei ass ee Facteur, ob een am Lycée classique oder Lycée technique war oder ass: Wärend de Prozentsaz vum Franséische bei béide Schoultyppen ongeféier identesch ass (6%), ass den Undeel vum Englesche bei Persoune vun engem Classique däitlech méi héich an dee vum Däitschen entspriechend méi déif. Et kann een heiraus schléissen, dass an der méisproocheger Kompetenz vum Lycée classique d’Englescht eng méi wichteg Roll kritt.

    Mir gesinn also hei eng staark Dominanz vum Däitschen, d’Franséischt spillt just eng minoritär Roll, déi nach méi wäit zu Gonschte vum Engleschen zeréckzegoe schéngt. Domat hëlt also hei eng Sprooch zou, déi eigentlech keng Landessprooch ass.

    An zum Schluss natierlech eise gewinnten Opruff: Luet Iech d’App aus dem App Store oder dem Play Store erof a maacht mat bei der gréisster Erhiewung vum geschwatene Lëtzebuergesche vun haut.

  • Dag vun der Mammesprooch: Schwätzt Dir en Dialekt?

    Eng vun de leschten Aufgaben an der Schnëssen-App ass d’Fro Schwätzt Dir e lokalen Dialekt vum Lëtzebuergeschen? Wa jo, wéi en Numm huet deen da fir Iech?, mat där mir erausfanne wëllen, awéiwäit an der Lëtzebuerger Populatioun d’Bewosstsinn existéiert, dass Lëtzebuergesch eng eegestänneg Sprooch oder éischter eng Usammlung vu verschiddenen Dialekter ass. Doriwwer eraus soll mat der Fro och erausfonnt ginn, ob an der Bevëlkerung iwwerhaapt nach Dialekter geschwat ginn. D’Fro ass jo relativ oppe formuléiert an deementspriechend grouss ass och d’Bandbreet vun den Äntwerten, déi mer kruten. D’Auswäertung, déi mer hei presentéieren, ass dowéinst och nach ganz graff a virleefeg, mee se erlaabt scho lo interessant Aussoen.

    Am Ganzen hu méi wéi 1.500 Persounen dës Fro beäntwert, hei ausgewäert sinn der awer just 400. Wéi d’Grafik weist, soe knapps 60%, dass si keen Dialekt géife schwätzen, wärend 38% vu sech mengen, en Dialekt ze hunn. Ënner „onbewosst“ (2%) falen de Moment nach verschidde Fäll, wéi z.B. Opnamen, an deenen eng Persoun seet, dass se keen Dialekt schwätzt a bei der Persoun beim Schwätzen awer eng regional/dialektal Fierwung erauszehéieren ass. An enger nächster, méi detailléierter Analys ginn dës Fäll an d’Äntwerten op dës Fro am Allgemengen natierlech nach méi differenzéiert betruecht a regruppéiert.

    Wann ee sech d’Altersverdeelung ukuckt, da kënne mer déi üüblech Dynamik vun al op jonk rëm erkennen: Eeler Leit schéngen dozou zu tendéieren, – subjektiv gesinn – méi Dialekt ze schwätzen, wéi déi ganz jonk Leit, déi vu sech behaapten, éischter keen Dialekt ze schwätzen (59%). Déi weider Auswäertung wäert weisen, ob dësen Trend wierklech och am ganzen Datesample ze fannen ass.

    Kucke mer eis schliisslech nach déi regional Verdeelung un. Persounen, déi éischter keen Dialekt schwätzen, fanne sech iwwerwigend am Zentrum vum Land, mat Konzentratiounen am nërdleche Guttland an ëstlech vun der Stad. Persounen, déi sech als Dialektspriecher bezeechnen, kann ee queesch duerch d’ganzt Land fannen. Däitlech ass hei den Norden ze erkennen, awer och de Minett. Opfälleg ass, dass och Leit aus der Stad deelweis vu sech soen, en Dialekt ze schwätzen (‚Stater‘).

     

    Merci un eis Masterstudente Julie Riva a Pol Breser, déi bei der Auswäertung assistéiert hunn.

    An zum Schluss natierlech eise gewinnten Opruff: Luet Iech d’App aus dem App Store oder dem Play Store erof a maacht mat bei der gréisster Erhiewung vum geschwatene Lëtzebuergesche vun haut.

  • Vun Hënn, Muppen a Co.

    Haut um Liebe-dein-Haustier-Tag resp. Love Your Pet Day – op Lëtzebuergesch da wuel eppes ewéi Hief-däin-Hausdéier-gär-Dag oder sou? 😉 – hu mir eis méi genau mat der Variatioun tëscht Hond a Mupp auserneegesat. Méi konkret hu mir dofir een Item ënnert d’Lupp geholl, bei deem e(n) GIF, also souzesoen eng animéiert Bilddatei, mat zwee Hënn op engem Lafband ze gesi waren. Déi zwee Hënn ware Corgien, wat natierlech enger Rei vun eise Participanten net entgaangen ass. An och allgemeng hu mer och dës Kéier erëm eng sëlleche Varianten an den ongeféier 950 Opname gesammelt. Dozou lo gläich nach e bësse méi.

    Fir d’éischt awer emol bei déi allgemeng Verdeelung vu Mupp an Hond. Am Kéisdiagramm goufen hei déi verschidden Nennungen (meeschtens opgrond vum GIF Plurielsformen) a Mupp, Hond, Hond + Mupp an aner regruppéiert. D’Rassebezeechnungen (deemno virun allem Corgien) hu mir hei ewechgelooss. An den Opnamen hu sech, wéi ze gesinn ass, bal zwee Drëttel (62,5%) vun de Leit fir Hond a graff een Drëttel (34,6%) fir Mupp entscheet.

    Den Diagramm mat den Altersgruppe gëtt dann nach méi Opschloss iwwert déi genau Verdeelung vun de béide Varianten. Grondsätzlech dominéiert a bal all Altersgrupp den Hond méi oder manner staark, woubäi opfält, dass Mupp vun eelere Leit méi dacks (deelweis zu graff 43-45 Prozent) genannt gouf wéi vun deene méi jonken, soudass Mupp an der jéngster Altersgrupp nëmmen nach knapp 26% ausmécht. Hei schéngt sech den Hond ëmmer méi staark duerchzesetzen.

    Zousätzlech hu mir eis fir dës Auswäertung och ugekuckt, wéi d’Resultater ausfalen, wann een net nëmmen d’Verdeelung no Alter mee an engems och no Geschlecht berécksiichtegt. Tatsächlech gëtt et hei dann och een Ënnerscheed tëscht eise weiblechen a männleche Participanten. An all Altersgrupp ass et nämlech esou, dass de Muppe-Prozentsaz bei Fraen e bësse méi héich ass wéi bei de Männer.

    Wéi schonn ugedeit, ass et awer natierlech och interessant, sech d’Verdeelung vun de verschiddene Variante méi genau unzekucken. De Kéisdiagramm weist dofir déi ënnerschiddlech Hond– a Mupp-Pluriellen. Mat 55,3% kënnt Hënn hei op déi éischt Plaz, viru Muppen mat 30,5%. Op déi drëtt Plaz kënnt dann dee schon ugeschwate Corgi respektiv déi zwee Plurielle Corgien a Corgis, déi am Diagramm zesummegefaasst goufen. Ze erwähne sinn op dëser Plaz och de Pluriel Honn, deen allerdéngs just 2,8% ausmécht souwéi verschidde Varianten, déi op ënnerschiddlech Singuliersforme vum Grondwuert Mupp zeréckginn, wéi beispillsweis Mippchen/Mippercher, Muppi/Muppien oder och Muppes/Muppessen. Bis op Muppen a Mippercher goufen dës Varianten awer nëmme seele genannt an dofir ënner aner klasséiert. Dëst ass och fir Mipp de Fall, eng Plurielsform, déi och just ganz vereenzelt an d’App erageschwat gouf. Bei all deene Muppessen a Mippercher stellt sech natierlech d’Fro, wou d’Variant Mupp iwwerhaapt hierkënnt. Wie méi heizou wëll gewuer ginn, ka sech hei eng Äntwert op eng Fro op eisem Infodesk duerchliesen.

    Et sief dann och drop higewisen, dass an dëser Duerstellung och Eenzelnennunge wéi Flockien oder Baaschterten awer och Quinnen, also déi jéinesch Bezeechnung fir en Hond, iwwert déi mir eis besonnesch gefreet hunn, ënner aner zesummegefaasst sinn.

    Zum Schluss gëllt et dann nach, bei dëser Auswäertung e Bléck op d’Altersverdeelung ze geheien. Ähnlech wéi den Diagramm mam Alter vu virdrun, gëtt hei ersiichtlech, dass d’Variant Hënn generell zou- a Muppen ofhëlt, dat heescht: Bei der eelster Altersgrupp kënnt Hënn nëmmen op 37,5% a bei deene Jéngsten awer schonn op 65,1%, dëst op d’Käschte vun de Muppen. Schliisslech fält dann nach op, dass de Pluriel Honn am meeschte vun den zwou eeleren Altersgruppe benotzt gouf, wärend jonk Leit dës Form kaum oder guer net méi benotzen.

  • „Je t’aime“ op Lëtzebuergesch

    „Je t’aime“ – genau dëse romanteschen Ausdrock hu mer eis Schnëssen-Participanten an der zweeter Ronn vun der App op Lëtzebuergesch iwwersetze gelooss. Extra fir Vältesdag hu mir eis déi ca. 1020 Opnamen ugelauschtert an och wann dierft kloer sinn, wéi een Ausdrock mir am dacksten ze héiere kruten, hu mer och bei dësem Item erëm e puer Variante gesammelt:

    De Kéisdiagramm weist ganz kloer d’Gesamtverdeelung vun de verschiddene Formulatiounen. D’Majoritéit vun de Leit, 87% fir genau ze sinn, hunn de franséische Saz mat ech hunn dech gär iwwersat; d’Variant ech si frou mat dir kënnt nach op 10%. Déi reschtlech Prozent verdeelen sech z.B. op ech hunn dech léif an op Opnamen, an deenen zwou Variante genannt goufen.

     

    Den Diagramm mat de Resultater no Altersgrupp weist dann och ganz schéin, wéi sech déi zwee heefegst Variante genau verdeelen: Bei der eelster Altersgrupp ass ech si frou mat dir mat gutt 42% nach ganz dacks vertrueden. D’Nennunge vun dëser Variant huelen awer da vun Altersgrupp zu Altersgrupp ëmmer méi of a maache virun allem an deenen zwou jéngste Gruppen nëmmen nach e ganz klenge Brochdeel aus. Hei huet sech zu 95% ech hunn dech gär duerchgesat. Seelen hu sech jonk Leit an eiser App dann och fir ech lieben dech entscheet; och ech léiwen dech oder ech hunn dech léif goufen allgemeng nëmme ganz vereenzelt genannt.

    Gëtt et am Lëtzebuergesche kee richtegt Verb fir „lieben“?

    Heiansdo héiert ee Leit pauschal lamentéieren, dass d’Lëtzebuergescht eng aarm Sprooch wier, well mir kee richtegt Verb wéi ‘lieben’, ‘to love’ oder ‘aimer’ hätten. Dat ass natierlech Kabes. 😉 Wéi d’Resultater weisen, huet sech mat ‚Ech hunn dech gär‘ eng eendäiteg Formule erausbilt, déi dat romantescht Konzept perfekt erëmgëtt.

    Eng berechtegt Fro bleift, firwat mir keng Phras wéi ‚ech léiwen dech‘ entwéckelt hunn. Am Däitschen ass d’Verb ‚lieben‘ relativ spéit aus dem Adjektiv ‚lieb‘ entwéckelt ginn an huet sech eréischt am 17./18. Joerhonnert ausgebreet. Eng Phras wéi ‚ich liebe dich‘ ass domat eng relativ nei Entwécklung. An där Zäit hat sech am Lëtzebuergeschen awer schonn déi Variant mat ‚gär hunn‘ etabléiert esou, dass keng Noutwennegkeet bestoung, en neit Verb wéi ‚léiwen‘ ze bilden. Aus dem selweschte Gronn gëtt et och an den däitschen Dialekter oder och dem Schwäizerdäitsche kee Verb ‚lieben‘ (am leschtere heescht et ‚Ich ha di gärn‘). Och d’Hollänner/Flammänner hu mat hirem ‚Ik hou van jou‘ eng Formule, déi ouni d‘‘lieben‘-Verb auskënnt.

    Souwuel ‚léif‘ wéi och ‚gär‘ hu sproochhistoresch gekuckt iwwregens déi selwecht Bedeitungskomponent, nämlech ‚op eppes begiereg sinn‘. ‚Ee gär hunn‘ ass also a senger Ausso genau sou staark wéi ‚lieben‘ am Däitschen. Et gëtt also kee Grond unzehuelen, dass d’Schwäizer, Hollänner/Flammänner a Lëtzebuerger ee manner gär kënnen hunn wéi déi Däitsch, d’Italiener oder d’Fransousen.

    *****

    Iwwregens: Wie seng Libeserklärung nach net ofginn huet, kann dat lo rëm an der App maachen. Mir hunn extra fir Vältesdag déi Aufgab rëm fräigeschalt an Dir kënnt Är Phras eraschwätzen. 🙂

  • Sequel Auto(s)festival: Ee(n) Jeep an eng Porsche oder eng Jeep an e Porsche?

    Wie vun Iech huet sech dann d’lescht Woch wärend dem Festival en neien Auto kaf oder op d‘mannst mam Gedanke gespillt, dat ze maachen?

    Sinn dorënner vläicht Leit, déi geschwënn en neien Jeep oder en neie Porsche oder sollt een éischter soen ENG nei Jeep oder ENG nei Porsche am/an der Garage stoen hunn?

    An der zweeter Ronn vun der App si mir op alle Fall der Fro nogaangen, ob dës zwou Autosmarke fir eis Schnësserten éischter maskulin oder feminin sinn. 

    Porsche (~700 Opnamen)

    • iwwer 97% vun de Leit soen „Porsch“ (ouni „-e“ um Enn) an nëmmen eng kleng Minoritéit seet „PorschE“
    • fir 80% ass et „e Porsche“ (mask.) a fir nach graff 20% ass et „eng Porsche“ (fem.)
    • d’Altersverdeelung weist keng ganz kloer Tendenz – mol ass de Femininum méi a mol manner präsent, allerdéngs ass de femininen Undeel an der eelster Altersgrupp am héchsten

     

    Jeep (~400 Opnamen)

    • fir bal 66% ass et „eng Jeep“ (fem.) a fir iwwer 34% ass et „e(n) Jeep“ (mask.)
    • d’Altersverdeelung weist och hei keng ganz kloer Tendenz, allerdéngs schéngt déi jéngst Altergrupp de Maskulinum e bësse méi virzezéien

     

     

    • Aussprooch [ʒiːp] (“Jeep”) vs. [dʒiːp] („Djeep“): 66% vun de Leit soen [ʒiːp] a 34% [dʒiːp], woubäi [dʒiːp] lues a lues zouhëlt, wat d’Spriecher méi jonk sinn an dës Aussprooch an där jéngster Grupp och schonn e bëssen iwwer d’Halschent ausmécht

     

    Sou, nach Froen? Da gitt emol hei an deen Artikel op Infolux luussen, an deem et ëm eng kleng Ëmfro (an d’Resultater) iwwert de Genus vun Autosnimm am Lëtzebuergesche geet: https://infolux.uni.lu/autoen/

    Bonne route!

  • De Februar zu Lëtzebuerg = D’Zäit vum Auto(s)festival

    Am Februar ass eng vun de Lëtzebuerger hire léifsten Zäiten am Joer. Nee, mir schwätzen net vum Wanter, mee natierlech vum Autofestival.
    Ma wéi sot Dir iwwerhaapt: Autofestival oder AutoSfestival?

    Well dat eng spannend Fro ass, hu mir 1479 Leit folgend Fro gestallt: Wéi heescht d’Zäit alljoers am Februar, wann hei am Land esou vill Autoe kaaft ginn?


    Nieft Auto(s)festival (88,6%), op dee mer geschwënn ze schwätze kommen, krute mer och nach e puer weider interessant Äntwerten. Dorënner der, déi mam Auto(s)festival ze dinn hunn (4,8%) z.B. “Autosalon” oder “Festival” awer och der, déi näischt mat dësem Evenement ze dinn hunn (6,6%) z.B. “Fréijoer” oder “Fuesent”.

     

    De Fouen-s an Auto(s)festival

    • 58% soen AutoSfestival
    • 42% soen Autofestival

     

    Alter

    D’Variant mat Fouen-s ass bei Spriecher*innen iwwer 45 manner beléift, si preferéieren d’Variant ouni Fouen-s – jee méi al, desto méi grouss ass d’Tendenz zu Autofestival.
    Bei de Spriecher*innen ënner 45 kënnt ee méi oder wéineger op eng 50/50 Verdeelung.


    Et wäert spannend sinn, ze kucken, ob d’Variant mat Fou an deenen nächste Joren hei zu der preferéierter gëtt – sech d’Preferenz vun den eelere Leit also ëmdréit a soumat wandelt.

  • Chantier, Schantjen, Baustell & co.

    Fir d’éischt sief drop higewisen, dass mer dës Daten an der éischter Schnëssen-Ronn mat Hëllef vun enger Foto vun engem Chantiersschëld an der dozougehéiereger Fro “Wourop weist dëst Schëld hin?” gesammelt hunn. Firwat sollt een dat extra erwänen? Als Äntwerten op dës Fro goufe souwuel déi “klassesch” an erwaartbar Bezeechnunge fir d’Plaz, wou gebaut/geschafft gëtt, genannt (also Chantier, Schantjen a Baustell), wéi och Bezeechnunge fir d’Aarbechten, déi op där Plaz (also dem Chantier a Co.) gemaach ginn. Zousätzlech gouf och dacks gesot “datt do geschafft gëtt” o.Ä.  , mee kuckt selwer:

    • Insgesamt hu mir net manner wéi 1185 Opnamen ausgewäert; dobäi kënnt “Chantier” op knapp 32%, “Baustell” op 26% an “Schantjen” op 9,5%.
    • D’Verdeelung vun de Varianten no Alter weist, dass “Baustell” vu méi jonke Spriecher*inne méi dacks benotzt gëtt.
    • Virun allem méi eeler Spriecher*innen hu méi dacks z.B. “Aarbechten” oder “do gëtt geschafft” als Äntwert op d’Fro genannt.   
  • Huet et hënt „ugefaang“ oder „ugefaangen“ mat schneien?

    24. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Häerzlech Wëllkomm hannert der leschter Dier vun eisem Adventskalenner. Haut mat engem wanterleche Saz (Hënt huet et ugefaange mat schneien), woubäi am Mëttelpunkt net schneien mee ufänken steet.

    Wéi een op der Kaart gesäit, kann ee bei ufänken am Bezuch op de Vokal an der Wuerzel vum Verb (fänk-en) am Partizip Perfekt regional Varianten ausmaachen. Iwwerall bis op déi nërdlech Regioun ass (u/a)gefaang(en) kloer d’Haartvariant. Jee méi wäit een dann awer an den Norden eropgeet, desto méi Formen mat o (u/a)gefong(en) kommen an d’Spill, woubäi dës Varianten an engem Raum tëscht Klierf an Ëlwen och nach Gesellschaft vun enger Variant mat u (agefung-en) kréien.

     

    Beim Partizip Perfekt vun ufänken gëtt et allerdéngs och nach eng aner Variatioun an déi bezitt sech op d’Endung -en. Et handelt sech dobäi net nëmmen ëm eng aner Form, ma och ëm eng aner Aart vu Variatioun, wëll dës net regional bedéngt ass, wat een op der Kaart schéin un der wëller Verdeelung vun de Variante mat an ouni -en erkenne kann. Generell ass et esou, datt d’Variant ouni –en mat 56% méi heefeg beluecht ass wéi déi mat -en. Kuckt ee sech d’Verdeelung nom Alter un, gesäit een, datt jee méi jonk d’/de Spriecher*in, desto méi heefeg d’Variant ouni –en. Allerdéngs läit de Prozentsaz bei deene Jéngsten an der Géigend vun de 65+, déi do e bëssen aus der Rei ze danze schéngen – dobäi kënnt, datt d’Ënnerscheeder immens geréng sinn. Hei sinn also keng kloer Tendenzen par rapport zu der Verdeelung no Alter erkennbar.

    Déi ganz Schnëssen-Ekipp wënscht Iech e wonnerbaren Hellegowend, schéi Chrëschtdeeg an natierlech e gudde Rutsch an dat neit Joer!

  • Vu „Kamellen“ an „Zockerbounen“

    23. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

     

     

  •  D’Aussprooch vu „Wochen“

    22. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Am Ganzen 939 Opnamen hu mir ausgewäert, fir ze ënnersichen, ob d´Schnëssen-Participanten an eiser App Wo[χ]en oder awer Wo[ɕ]en soen. Wéi ze erwaarde war, seet déi grouss Majoritéit Wo[χ]en a bei Wo[ɕ]en handelt et sech ëm eng regional Variant, déi nëmmen am Norde vum Land virkënnt, wéi op der Schnëssen-Kaart ze erkennen ass. Ergänzend heizou kann ee sech och d´Kaart aus dem Luxemburgischer Sprachatlas ukucken. Am Verglach gesäit een, dass d´Wo[ɕ]en-Verbreedungsgebitt vun haut deem aus dem LSA nach ëmmer staark gläicht, och wann sech bei den neien Daten och Wo[χ]en-Beleeger an d´Wo[ɕ]en-Gebitt mëschen.

     

  • Dat „lénkt“ oder dat „lénkst“ …

    21. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Sot Dir lénkt oder lénkst? Där Fro si mir an engem Saz aus der éischter Schnëssen-Ronn nogaangen, an deem een das linke Bein sollt op Lëtzebuergesch iwwersetzen. De Kéisdiagramm weist, dass a graff 75% vun den am Ganzen 911 Opname lénkst an a graff 23% lénkt gesot gouf. Déi reschtlech Prozent verdeelen sech virun allem op linkst a linkt.

    Den Diagramm mat der Altersverdeelung ass an dësem Fall manner opschlossräich. Jee no Altersgrupp läit de lénkst- resp. lénkt-Prozentsaz zwar mol liicht méi oder liicht manner héich, dëst awer ouni en eendeitegt Bild ze erkennen ze ginn.

    D´Duerstellung vun de Resultater mat de verschiddene Varianten op der Kaart weist, dass et sech hei – op d´mannst wat den s am Wuert betrëfft – net ëm eng regional Variatioun handelt. Déi zwou heefegst Variante sinn iwwert dat ganzt Land verdeelt. Anescht ass dat bei de Variante mat i: linkst a linkt sinn am Raum Veianen beluecht an e bësse verspreet och am méi héijen Éislek.

  • D’Variante vun „uruffen“

    20. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Hannert der Dierche vun haut verstoppt sech eng weider regional Variatioun – an zwar virun allem déi vun uruffen. An den 1304 Opnamen, déi mir eis ugelauschtert hunn, huet eis virun allem interesséiert, ob eis Participantë rouf oder ruff soen. D´Kaart mécht däitlech, dass ruff bal iwwerall am Land – mat Ausnam vum méi héijen Éislek – vertrueden ass, wärend rouf am Norden a méi vereenzelt och am Oste vum Land gesot gouf. Op der Kaart gesäit een awer och nach zwou weider Faarwen: Zum Deel gouf dat franséischt Verb appeler och mat telefonéieren oder schellen iwwersat. telefonéier fënnt ee ganz vereenzelt am Land verspreet; dogéint ass den Ausdrock engem (z.B. op den Handy) schellen méi dacks an nëmmen am Éislek beluecht.

  • Pech oder Pëch?

    19. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Haut kucke mir eis méi genau un, wat d´Schnëssen-Participantë bei enger Foto mat enger Tüb flëssegem Pech an d´App geschwat hunn. De Kéisdiagramm weist fir d´éischt emol, dass sech an den 931 Opnamen eng Partie Variante verstoppt hunn. Vir bäi mat iwwer 54% a gutt 21% sinn do natierlech an éischter Linn Pech a Pëch – zesumme maache si knapp 76% vun allen Opnamen aus. Dono kënnt Koll mat nach gutt 8% a Superkleber mat 7%. Ënnert deenen anere Variante sinn dann och Markennimm wéi Pattex an Uhu.

    E Bléck op d´Varianten no Alter weist dann och eng ganz schéi Verdeelung: Virop fält op, dass Koll bei de Participanten ab 65 Joer nach mat iwwer 42% déi heefegst Variant ass an an den Altersgruppen drënner relativ séier ofgebaut gëtt. Dofir ass an den dräi méi jonken Altersgruppe de Superkleber méi vertrueden. Mat Ausnam vun den zwou eeleren Altersgruppen dominéiert awer iwwerall kloer de Pech/Pëch.

    Kuckt een sech dann nach d’Kaart mat der Verdeelung vun de Variante Pech a Pëch un, erkennt ee ganz kloer, dass d´Land hei zweegedeelt ass: Graff léisst sech soen, dass am Süden, am Zentrum an un der Musel Pech gesot gëtt, méi am Westen an am ganzen Norden Pëch. Trotzdeem mëschen sech an d´Pech-Gebitt och Pëch-Beleeger an ëmgedréit och Pech-Beleeger an d´Pëch-Gebitt.

  • E „gefëllten“ oder e „gefëlltene Croissant“?

    18. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

     

    Wéi sot Dir, bestellt Dir beim Bäcker e gefëllten oder e gefëlltene Croissant? Eis Participanten op jidder Fall preferéiere mat 57% d’Variant mam zousätzlechen en. Dobäi muss een allerdéngs umierken, datt deen zousätzlechen en an de meeschte Fäll net voll ausgeschwat gëtt, ma den e verschléckt gëtt. Ausgeschwat gëtt d’Variant also gefëlltnen, och wann ee gefëlltenen schreift.

    Wat verréit eis e Bléck op d’Verdeelung no Alter? Eng kloer Tendenz kann een net ausmaachen, och wann een aus der Grafik erausliese kann, datt méi jonk Leit d’Variant mat zousätzlechem en liicht méi preferéieren, wéi dat Leit iwwer 65 maachen. Et handelt sech awer éischter ëm eng Variatioun, bei där den Alter keng wierklech Roll spillt.

  • D’Aussprooch vum „j“ a „Jeeër“ a „jäizen“

    17. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    De j kann een am Lëtzebuergeschen esou ausschwätzen, wéi een dat am Däitschen ([j]) z.B. am Wuert ja mécht oder wéi am Franséischen ([ʑ]), wéi dat am Wuert jargon de Fall ass. D’Resultater vun ebendëser Variatioun verstoppe sech hannert der haiteger Dierchen. An dësem Fall goung et net drëm, e Saz ze iwwersetzen oder e Bild ze beschreiwen, ma d’Aufgab war de Saz Dass erëm d’Taxe gehéicht ginn, deet d’Jeeër haart jäizen virzeliesen.

    Kuckt ee sech de j a jäizen un, gesäit een, datt eng knapp Majoritéit (56%) déi franséisch Aussprooch produzéiert hunn. Bei der Opschlësselung no Alter sinn do allerdéngs keng kloer Tendenzen ze erkennen, d’Variatioun ass iwwer den Alter gesinn zimlech stabil.

    E bëssen anescht gesäit dat Bild bei Jeeër aus. Hei gouf vun der Majoritéit (59%) de j mat der däitscher Aussprooch benotzt. Kuckt ee sech d’Verdeelung no Alter hunn, kann een erkennen, datt jonk Leit déi däitsch Aussprooch favoriséieren, wougéint eeler Leit éischter zu der franséischer Aussprooch tendéieren.

    Besonnesch spannend ass hei, datt knapp 30% vun de Leit hir Aussproch bannent dem Virliesungssaz variéieren, woubäi dorënner déi meescht vun der däitscher Aussproch bei Jeeër op déi franséisch bei jäizen wiesselen. Wat de Grond dofir ass, bleift nach ze klären.

    E Grousse Merci un d’Participantë vun eisem éischte Schnëssen-Workshop, déi dës Daten ausgewäert hunn.

  • „buerféiss“ a seng Varianten

    16. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

     

  • D’Variante vu „Leit“

    15. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Zu wéi enger Regioun a Variant gehéiert Dir?
    Ähnlech wéi fir de 6. Dezember (net), ass och d’Verdeelung vun dëse Variante vum Begrëff Leit. Vum déiwe Minett bis op d’Héicht vun Dikrech kann ee gesinn, datt et bal keng Ofweichunge vun dësem Standard gëtt. Just am ëstlechsten Deel vum Osten gëtt et Lätt-Spriecher, an den Norden ass däitlech an dräi gedeelt. Den ëstleche Beräich huet de Standard Leit gréisstendeels iwwerholl a keng regional Form méi. De méi zentralen Deel vum Norden huet e méi oder manner konsequente Gebrauch vu Läkt, wärend den héijen Eislek quasi ausschliisslech Lékt benotzt. Wéineg Auswäertunge ware sou kloer a bestëmmte Beräicher ënnerdeelbar, wéi dës Kaart weist.

    Am Verglach mam Luxemburger Sprachatlas (1963) huet sech d’Sproochlandschaft dach zolidd geännert. Déi éischter ëstlech Form Lätt ass staark zeréckgaangen an déi südlech Form Lett ass – op d’mannst an eisen Daten – guer net méi ze fannen.

     

    E Grousse Merci un d´Participantë vun eisem éischte Schnëssen-Workshop, déi dës Daten ausgewäert hunn.

  • D’Variante vu „Gaart“

    14. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Fir déi 14. Dier am Kalenner hu mir d’Aussprooch vum Begrëff Gaart analyséiert, wat eis eng opfalend regional Verdeelung geliwwert huet. Ass am Groussdeel vum Land d’Haaptvariant Gaart präsent, fält nërdlech vum Zentrum nach Gäert an d’Gewiicht an am Éislek d’Variant Goort, allerdéngs zimlech sporadesch. Méi konsequent dogéint ass de Minett an de südlechen Deel vum Osten, an deenen d’Aussprooch G(o/u)art wäit an deelweis dominant bestoe bleift, als Zeeche vun enger Minettsfierwung, déi sech allerdéngs iwwer dee südleche Raum eraus ausgebreet huet.

    E Grousse Merci un d’Participantë vun eisem éischte Schnëssen-Workshop, déi dës Daten ausgewäert hunn.

  • Huet hien „gewonn“ oder „gewonnen“?

    13. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Hannert dëser Dierche verstoppt sech d’Variatioun vum Partizip Perfekt vu gewannen. Wéi ee schonn am Kéisdiagramm erkenne kann, sinn d’Varianten, déi hei eng Roll spillen, gewonn a gewonnen, woubäi d’Variant mat -en mat knapp 63% däitlech méi dacks virkënnt, wéi déi ouni.

     

    Wat seet eis d’Opschlësselung vun der Variatioun no Alter iwwer d’Variatioun? Hei ass ze erkennen, datt jee méi jonk d’Spriecherin oder de Spriecher, desto méi heefeg kënnt d’Variant ouni -en vir. Dat schwätzt dofir, datt et gutt méiglech ass, datt d’Variant ouni Endung am Gaangen ass, sech auszebreeden. Ob an a wéi engem Mooss d’Verdeelung vun de Varianten sech verännere wäert, kann een hei net erausliesen, dofir misst een an enge Rei Joren nees Date sammelen an d’Resultater mat de Resultater vun haut vergläichen.

    E Grousse Merci un d´Participantë vun eisem éischte Schnëssen-Workshop, déi dës Daten ausgewäert hunn.

  • „hatt“ oder „si“?

    12. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Haut kucke mir eis direkt zwee Resultater un, fir se matenee vergläichen ze kënnen. Eng vu ville Froen, deene mir an eisen Daten noginn, ass och de Gebrauch vun de Pronomen hatt a si. Méi konkret hu mir eis ugekuckt, wéi d’Leit zwee franséisch Sätz mam weibleche Pronomen elle iwwersat hunn. An engem Saz gëtt dobäi op eng weiblech Persoun referéiert, déi jonk a sportlech (jeune et sportive) ausgesäit, an deem aneren dergéint op eng weiblech Persoun mat groen Hoer (cheveux gris). D’Gesamtresultat huet dobäi erginn, dass bei der jonker Persoun zu 93,5% (vu 461 Opnamen) déi neutral Pronomen hatt, et oder ‘t benotzt goufen; bei der Persoun mat de groen Hoer waren et der manner, mee ëmmerhin och 80,3% (vun 360 Opnamen). Bei der jonker Referenzpersoun gouf deemno méi heefeg hatt benotzt wéi bei der méi eelerer Referenzpersoun.

    Wéi sou dacks bréngt och e Bléck op déi ënnerschiddlech Altersgruppen a béide Fäll ganz flott Resultater ervir: Wärend eeler Leit hei vläicht nach éischter och déi weiblech Pronomen si an se bei der Iwwersetzung benotzen, entscheeden sech d’Leit, wat se méi jonk sinn, ëmmer méi dacks fir déi neutral Pronomen hatt, et an ‘t. Insgesamt sinn d´hatt-Prozentwäerter an de verschiddenen Altersgruppe beim Saz mat der jonker Persoun méi héich wéi an deem mat der eelerer Persoun.

  • „zwee“ oder „zwou“?

    11. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Fir d´Adventskalennerdierche vun haut hu mer eis de Gebrauch vun zwee an zwou an engem ganz bestëmmte Kontext ugekuckt: Als Deel vun engem vun de Sätz an der App sollten eis Participanten 11,2 Sekunden op Lëtzebuergesch iwwersetzen. Dobäi hu mir ënnersicht, ob d´Leit eelef Komma zwee Sekonnen oder eelef Komma zwou Sekonnen an den Opname gesot hunn.

    De Kréisdiagramm weist, dass a 75% vun de 587 Opnamen déi erwaartbar Form zwou an d´App geschwat hunn; zwee kënnt deemno op 25%.

    Mat Bléck op den Alter ass zwar kee ganz kloert Bild – sou wéi mer et scho mol bei anere Resultater gesinn hunn – ze erkennen, mee trotzdeem gëtt ersiichtlech, dass déi jéngst Spriecher*innen zwee méi dacks benotzt hu wéi déi an deenen aneren Altersgruppen. Wärend den zwee-Prozentsaz meeschtens graff tëscht 15 an 30% läit, ass e bei deene Jéngste bei ëmmerhin 39%.

  • De Pluriel vun „Tirang“

    10. Dier vum Schnëssen-Kalenner

    Och den Tirang huet méi wéi ee Pluriel – insgesamt sinn et der 4. Dobäi ass Tiräng mat ronn 78% déi heefegste Variant. Tirangen gouf vun 18% vun de Participantë gesot, woubäi Tirängen, also eng Kombinatioun aus den zwee scho genannte Plurielle mat 2% an d´lexikalesch Variant mat en-Pluriel, Tiroiren, mat 1% beluecht sinn. Ënner \“Aner\“ falen hei seelen Nennunge wéi Schubladen oder Auszug.

     

    Hei lount sech och erëm e Bléck op d´Verdeelung no Alter. Generell kann ee soen, datt eeler Leit éischter Tirangen soen, an datt dës Variant ofhëlt. Spiecher*inne bis 24 benotzen Tirangen däitlech manner dacks, woubäi méi Tirängen virkommen. Dës Mëschform schéngt iwwregens eng éischter jonk Variant ze sinn. Ob se weider ausgebaut gëtt, muss ee sech an e puer Joer nach eng Kéier ukucken.

     

    E Grousse Merci un d´Participantë vun eisem éischte Schnëssen-Workshop, déi dës Daten ausgewäert hunn.

  • éier, ier & co.

    9. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

  • „ginn“ oder „gëtt“ et vill Wiichtelcher?

    8. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    An der éischter Ronn vun eiser Schnëssen-App hunn d´Participanten ënnert anerem de Saz „Warum gibt es Leute, die Psychologie studieren?“ op Lëtzebuergesch gesot. D´Fro, déi mir eis fir haut gestallt hunn, ass dobäi: Wéi hunn d´Leit den éischten Deel vum Saz iwwersat – mat „firwat gëtt et Leit“ (3. Pers. Sg.) oder „firwat ginn et Leit“ (3. Pers. Pl.)?

    De Kéisdiagramm weist, dass a gutt 69% vun den 1173 Opnamen, déi mir heifir ugelauschtert an ausgewäert hunn, ginn an a bal 31% vun de Fäll gëtt gesot gouf. Dozou sief gesot, dass mir déi dialektal Varianten, déi éischter seelen am Norde vum Land virkommen, jeeweils zu ginn (z.B. gänn) resp. gëtt (jëtt) gezielt hunn.

    Wann ee sech den Diagramm mat de verschiddenen Altersgruppen ukuckt, fält op, dass d´Verdeelung bei der eelster Altersgrupp nach bal 50/50 ass, respektiv gëtt liicht méi dacks gesot gouf. Wat d´Leit méi jonk sinn, wat se ëmmer éischter ginn gewielt hunn, soudass dës Variant an de méi jonken Altersgruppe kloer preferéiert gëtt.

    E Grousse Merci un d´Participantë vun eisem éischte Schnëssen-Workshop, déi dës Daten ausgewäert hunn.

  • De Pluriel vu „Bic“

    7. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    De Pluriel vu Bic ass immens variabel. 3/4 vun de Participanten hu Bicker ma awer 21% Bicken respektiv e puer Vereenzelter Bics gesot. Net seelen ass Kugelschreiber awer och mat Füllfierder(en) oder Stëfter iwwersat ginn. Dës Variante sinn hei ënner Aner regruppéiert.

     

    Geheit een e Bléck op d´Verdeelung no Alter, gesäit een, dass dësen en Afloss op de Gebrauch vun de Varianten huet. Eeler Leit benotzen éischte d´-en-Form, woubäi déi bei de jonke Leit just nach wéineg virkënnt. Mat ofhuelendem Alter geet d´Zuel vun den er-Pluriellsforme kontinuéierlech an d´Luucht. Den er-Pluriel schéngt hei also lues a lues den en-Pluriel ofzeléisen.

    Och den s-Pluriel, och wann en immens seelen ass, ass eng Form, déi exklusiv vu ganz jonke Leit benotzt gëtt.

    E Grousse Merci un d´Participantë vun eisem éischte Schnëssen-Workshop, déi dës Daten ausgewäert hunn.

  • D’Variante vun „net“

    6. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Den Norden an de Rescht.
    Op Kleeserchersdag beschäftege mir eis mat deene jeeweilege Variante vun net. Wéi d´Kaart ënnersträicht, ass d´net-Form däitlech verbreet, ze erkennen dorun, datt am Zentrum, am Süden an am Oste quasi just déi Variant existéiert (mat wéinegen Ausnamen). Am Weste loosse sech nach nit-Spriecher erkennen, och wann d´Gebitt am Verglach mat der Kaart aus dem Luxemburgischer Sprachatlas méi kleng ginn ass. De westlechen Deel vum Éislek huet déi bekannt nik– resp. nék-Forme behalen. D´Verbreedung vun dëse Formen ass (am Verglach zu där am LSA) nach ëmmer ganz ähnlech, och wa sech an eise Schnëssen-Daten eng Partie net-Beleeger an d´nik/nék-Gebitt ënnergemëscht hunn.

    E Grousse Merci un d´Participantë vun eisem éischte Schnëssen-Workshop, déi dës Daten ausgewäert hunn.

  • De Pluriel vu „Schëld“

    5. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Léiwer en -d oder en -t?
    Haut verstoppt sech hannert der Dier d’Auswäertung vum Pluriel vu Schëld. Bei dësem Diagramm gesi mir eng Trap, déi weist, wéi de Pluriel sech nom Alter vun de Spriecher opdeelt . Bei där héchster Stuf, 65+, erkennt een datt Schëlter a Schëlder sech nach bal ausgläichen, mat liichtem Iwwergewiicht vu Schëlder. Dëse Fakt wäert sech weider ausbreeden, wat ee méi wäit a Richtung vun deene Jonke geet, bei deene ronn 90% d’Variant Schëlder benotzen. Soumat léisst sech déi kloer Tendenz erkennen, d’Variant Schëlter opzeginn an de Pluriel mat engem -d, geschwat a geschriwwen, ze bilden.

    E Grousse Merci un d’Participantë vun eisem éischte Schnëssen-Workshop, déi dës Daten ausgewäert hunn.

  • De Pluriel vu „Blat“ 

    4. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    An der 1. Ronn vun der Schnëssen-App hunn d’Participanten dräi verschidde Variante fir de Pluriel vu Blieder benotzt. Dobäi handelt et sech, wéi beim Bam, ëm eng Variatioun, déi sech op d’Aussprooch vun engem Wuert bezitt. D’Variante si Blieder, Bleeder a Bliädder.

    Op der Kaart erkennt een, datt d’Variant Blieder zwar bal iwwerall virkënnt, am Norden awer deelweis och net vertrueden ass. Hei spillt Bleeder déi méi grouss Roll. Bliädder kënnt immens seele vir a beschränkt sech op de Raum Veianen an nach dräi aner Uertspunkten am Norde vum Land. Geet ee vum Norden a Richtung Süden, huelen d‘Blieder-Nennungen ëmmer méi zou, woubäi schonn ënnert enger Linn, déi vu Veianen eriwwer op Réiden un der Atert verleeft, bal just nach Blieder ze verzeechne sinn. Kuckt een sech déi méi al Kaart aus dem Luxemburgischer Sprachatlas un, gesäit een, datt sech d’Verbreedung vu den Niewevarianten zum Deel verännert huet.

    E Grousse Merci un d’Participantë vun eisem éischte Schnëssen-Workshop, déi dës Daten ausgewäert hunn.

  • D’Variante vun „Hallschent“

    3. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

    Bei Hallschent konnten dräi Variante festgemaach ginn: Hallschent, Hallschecht an Hällschent, woubäi déi éischt kloer d’Haaptvariant ass.

     

    Bei der Verdeelung nom Alter weist sech, datt Hallschent vun eeleren op méi jonk Spriecher*innen ëmmer méi ofhëlt, och wann d\\\’Variatioun och schonn an der zweethéchster Alterskategorie net méi immens grouss ass.

    Hällschent kënnt a bal all Altersgrupp vir, allerdéngs a ganz gerénger Unzuel. Dëst kann een als e Beispill vum Ausgläich vu Variante verstoen. Ëmmerhin gëtt et bei der jéngster Generatioun esou gutt wéi guer keng Variatioun méi. Dat ënnerscheet dës Variatioun vu villen aneren, déi mer bis elo gesinn hunn.

    E Grousse Merci un d’Participantë vun eisem éischte Schnëssen-Workshop, déi dës Daten ausgewäert hunn.

  • De Conditionnel Present vu „brauchen“ (1PP)

    2. Dier vum Schnëssen-Adventskalenner

  • De (Chrëscht-)Bam

    1. Dier vum Schëssen-Adventskalenner

    Och wann d’Wuert Bam den éischte Moment net immens spannend ausgesäit a kléngt, gesäit dat natierlech op den zweete Bléck ganz anescht aus. Am Ganze konnte mir 3 verschidden Aussprooche vu Bam enregistréieren. 1. Bam, 2. Bɔ:m respektiv Boam an 3. Bom (jo, dës Variant héiert sech genausou u wéi d’Wuert, dat Dir benotzt, fir Är Groussmamm ze ruffen).

    Heibäi handelt et sech, wéi een op dëser Kaart gesäit, eendäiteg ëm regional Varianten. Och wa Bam bal iwwerall am Land virkënnt, ass Bom bal ausschliisslech am héijen Norden a Bɔ:m/Boam am Süden, mat enger Tendenz zum Südwesten, beluecht. Wat den Norden an de Süden hei awer ënnerscheet, ass, datt d’Südvariant mat der Variant Bam konkurréiert.

    E Grousse Merci un d’Participantë vun eisem éischte Schnëssen-Workshop, déi dës Daten ausgewäert hunn.

  • Adventskalenner 2018

    Kennt Dir schonn eisen Adventskalenner fir d’Joer 2018? All Dag presentéiere mir vu lo u kleng Resultater aus eise Schnëssen-Erhiewungen. Deelt a maacht wgl. och mat bei der drëtter Ronn vun den Erhiewungen.

    D’Schnëssen-Ekipp wënscht schéin Adventsdeeg!

     

  • Raviol(l)i(en), Mailand an eng Minettmetropol am Futtballféiwer

    Haut ass et erëm souwäit: Den F91 Diddeleng spillt säin zweetleschte Match am Kader vun der Europa League an dat géint den AC Mailand am Giuseppe-Meazza-Stadion.

     

    Wat kënnt engem esou an de Sënn, wann een u Mailand dénkt? Natierlech Moud a chic Butteker. Mir hunn allerdéngs direkt un Iessen an domat un Nuddele geduecht. An där, hoffe mer, wäerten d’Diddelenger Spiller virum Match genuch giess hunn.

     

    Fir den F91 dann och vun hei aus kulinaresch ze ënnerstëtzen, hu mir eis fir haut “Ravioli” rausgepickt. Mir hunn eis dofir am Ganzen 851 Opnamen ugelauschtert an dobäi zwou verschidden Aussprooche festgestallt: eng mat laangem o, an eng mat kuerzem o, woubäi “Ravioli” (mat laangem o) mat 96% däitlech méi dacks virkënnt wéi “Raviolli” (mat kuerzem o). Kuckt een sech dann d’Verdeelung vun der Aussprooch no Alter un, da gesäit een, dass “Raviolli” an allen Altersgruppe vertrueden ass, mee prozentual gesinn bei den eelere Spriecher*innen eng Grëtz méi dacks gesot gouf.

     

     

    Als nach méi spannend stellt sech de Bléck op de Pluriel eraus: Hei ass mat bal 53% “Raviol(l)i”, mat bal 47% “Raviol(l)ien” a méi sielen mat 0,4% “Raviolis” virkomm. Interessant sinn och d’Resultater am Hibléck op d’Verdeelung no Alter. Leit iwwer 65 Joer preferéieren “Raviol(l)ien” am Verglach zu “Raviol(l)i”, wärend sech dës Preferenz bei de Leit bis 24 Joer dréit. Iwwregens kommen d’”Raviolis” nëmme bei de ganz jonke Spriecher*inne vir.

     

     

  • Hien huet e Kapp wéi eng Kalbass! – De Kürbis

    Mam Afloss vum amerikaneschen Halloween, dee méi a méi an Europa eriwwerkënnt, erënneren d’Leit sech och nees méi un de lokale Brauch vum Trauliicht. Waren et an der Groussregioun nach Rommelen, déi ausgehielegt goufen, hunn d’Iren an Amerika Kürbisse genotzt, wéi d’Auswanderer déi Traditioun mat an déi nei Welt geholl hunn. Säit zu Lëtzebuerg manner Rommelen an der Landwirtschaft ugebaut ginn, notzen d’Leit am Land och hei elo dat grousst, ronnt Geméis. Um 31. Oktober war dat fir d’Schnëssen-Ekipp Grond genuch, sech mat der Bezeechnung vun dëser Planz auserneenzesetzen.

    An enger éischter Phas sollt analyséiert ginn, wéi een Ausdrock d’Leit am meeschte benotzen, an do ass d’Resultat däitlech. 1100 Schnësserten hunn dëst Beispill opgeholl a genee 80 % benotzen de Begrëff Kürbis, an dat ouni déi Notzer ze zielen, déi méi wéi ee Wuert uginn hunn. Doduerch weist sech schonn, datt aner Varianten nëmme minimal kënne vertruede sinn. Den Ausdrock Kalbass ass méi oder manner präsent, mee dëst allerdéngs nëmme mat 14,3 %.

    De Kierbis/Kierbes ass zwar quantitativ net staark representéiert (1 %), mee sproochlech weist en op e ganz interessante Prozess hin. An dësem net ongewéinlechen Assimiliatiounsprozess gi geléinte Wierder aus anere Sproochen an d’Zilsprooch integréiert. An dësem Fall hunn d’Spriecher*innen d’Wuert Kürbis doduerch ugepasst, datt en se den däitschen –ü  duerch en –ie ersat hunn. Datt dëst e relativ jonkt Phenomen ass, kann een aus dem Alter vun de Spriecher*innen ofleeden. Déi 11 Schnësserte waren ni méi al wéi 34 Joer, sou datt ausschliisslech jonk Spiecher*innen dës Aussprooch genotzt hunn. Et bleift demno spannend, dës Entwécklung weider z’observéieren.

    Iwwerraschend war d’Analys allerdéngs virun allem beim Artikel vum Begrëff Kalbass. Beim Kürbis huet d’Majoritéit (bis op wéineg Ausnamen) de männlechen Artikel e benotzt. Vun deenen 144 Participanten, déi Kalbass mat Artikel soten, ass et exakt fir d’Halschent jeeweils dee männlechen, respektiv weibleche Genus. 72 Spriecher*innen soen e Kalbass, ma awer och 72 Spriecher*innen eng Kalbass. Dës Variatioun weist ërem op eng Aart vu Sproochwandel hin – an zwar deen, deen de Genus betrëfft. Laut dem Lëtzebuerger Online Dictionnaire ass déi weiblech Form déi korrekt, also eng Kalbass an och dat méi aalt Luxemburger Wörterbuch lëscht Kalbass nëmme mat weiblechem Artikel op. Interessanterweis war och de Kürbis am fréien Neihéichdäitsche vun deem Phenomen betraff. Verschidde Quelle beleeën, datt dëse Begrëff deemools och mat weiblechem Artikel kombinéiert gouf (eine Kürbis/eng Kürbis, wat an eiser Auswäertung just fënnefmol beluecht ass). Kuckt ee sech de Genus nom Alter un (visualiséiert um Diagramm), erkennt een, datt engersäits Leit iwwer 65 Joer nëmmen eng benotzen, de Grupp vu 35 bis 44 Joer awer majoritär en als Artikel huelen. Regional léisst sech leider keen Trend feststellen, sou datt eng Distanz zur Nopeschsprooch Däitsch oder Franséisch keen Opschloss iwwer d’Genuswiel gëtt, genee wéi d’Geschlecht vun de Spriecher*innen keen Afloss op de Choix huet.

    Doriwwer eraus gouf et bei der Kalbass e semantesche Wiessel bei der Entlehnung. Ob d’Wuert elo aus dem Däitschen oder dem Franséischen iwwerholl ginn ass, ass net ze reconstruéieren. Allerdéngs kann een déi ursprénglech Quellen bis bei d’spuenescht calabaza an doriwwer eraus bis zeréck an d’Arabescht novollzéien. An all deene Sproochen ass eng spezifesch Zort Kürbis gemengt, nämlech e Fläschekürbis, wärend am Lëtzebuergeschen Kalbass allgemeng fir d’Planz genotzt gëtt. D’Restriktioun vun dëser Bestëmmtheet ass soumat verluer gaangen a faasst sech elo méi wäit.

     

    Mir wënschen eise Schnësserten a Lieser*innen, datt d’Trauliichter déi béis Geeschter aus hiren Haiser verdreiwen, a si e puer roueg Deeg kënne verbréngen. An deem Sënn:

    Ech sinn de groussen Hexemeeschter,
    A wann ech Hokes Pokes son,
    Sinn all Gespenster wéi all Geeschter,
    Mir ënnerdon, mir ënnerdon!

     

     

  • Clibb oder Clubben – oder klibber mech!?

    Och haut rëm e puer fussballeresch Auswäertungen, fir den F91 och vu sproochlecher Säit z’ënnerstëtzen. An der 2. Ronn vun eise Schnëssen-Erhiewungen an der App war de Saz ‚Die Fans der zwei Clubs sind aneinander geraten.‘ z’iwwersetzen a mir gräifen eis haut de ‚Club‘ an d“Fannen‘ eraus. Am Ganzen hu mer d’Iwwersetzunge vu méi wéi 600 Leit analyséiert.

    D’Haaptwuert fir d’Iwwersetzung vum ‚Club‘ ass dann och Club. 50 mol ass och Veräin gesot ginn, nach méi seelen ass hei Equipe, Team oder Mannschaft. Beim Club ass natierlech de Pluriel interessant, well mer do jo mat de Clibb an de Cluppen (seelen och Clubben) zwou konkurréierend Varianten hunn. Wéi bei den aneren Analysen, déi mer hei scho virgestallt hunn, ass d’Differenzéierung nom Alter dacks charakteristesch – an sou och hei: Vum Alter 25 bis 65+ halen sech d’Varianten Clibb (blo) a Cluppen (rout) ongeféier d’Wo. Déi jong Spriecher*innen bis 24 Joer schénge Clibb allerdéngs ofzebauen a preferéieren éischter Cluppen.

    En plus kann ee bei deene Jonken och den neie Pluriel op -s beobachten, sou dass lo och Clubs (giel) opdauchen. Et bleift z’ënnersichen, ob déi nei Formen direkt aus dem Engleschen kommen oder den Ëmwee iwwert d’Däitscht gemaach hunn.

    Wat d’Geschlechter ugeet, sou kann eng liicht Tendenz fir Clibb bei de Männer par rapport zu de Frae beobacht ginn.

    Komme mer lo bei d’Iwwersetzunge vum ‚Fan‘. D’Haaptwuert ass am Lëtzebuergesche Fan (blo), donieft spillen awer och d‘Supporteren eng Roll, déi bei den eelere Leit liicht méi heefeg virkommen, wéi bei deene Jonken. Am Grupp ‚Aner‘ fanne sech Wierder wéi Spectateuren oder och Unhänger.

    Beim Fan ass rëm de Pluriel interessant, well variabel. Mir gesi bei den eelere Leit (45+) nach méi Fannen (blo), wärend bei deene Jonken d‘Fans dominéieren. De Pluriel op -s ass hei also scho vill méi geleefeg wéi bei Clubs. Bei de Fannen ass nach remarkabel, dass d’Aussprooch tëscht engem laangen [æː] an engem kuerzen [æ] variéiert.

    Egal, ob Clibb oder Cluppen, Fans oder Fannen, mir si gespaant op de Match den Owend a freeën eis iwwert Supporter(en) vu béiden Ekippen, déi bei eis an der App matschnëssen!

     

  • E séisse Snack: En Eisekuch, eng Wafel oder en Häip?

    Fir dës Auswäertung hu mir eis ganzer 833 Opnamen ugelauschtert an ausgewäert. Wéi ëmmer ginn et eng sëlleche Méiglechkeeten, fir dëst séisst Gebäck ze bezeechnen. Am heefegsten ass dobäi mat 64% (532) d’Variant „Eisekuch“ virkomm, virun der „Wafel“ mat 17,1% (142) an der „Gaufre“ mat 5,7% (47). Ze erwäne sinn och nach d’Varianten „Waffel“ an „Gaufer“ (also eng bësse verlëtzebuergescht Versioun vun der franséischer „Gaufre“). Am Diagramm gesitt Dir déi genau Verdeelung vun de verschiddene Varianten.

     

     

    Nieft dëse Bezeechnungen, déi méi oft genannt goufen, konnte mir mat eiser App awer och méi selte Variante sammelen. Iwwert déi freeë mir eis natierlech ëmmer besonnesch:
    Zu Rëmeleng gouf „Schënteren“ eemol genannt, eng Bezeechnung, déi och schonn am LWB (Luxemburger Wörterbuch) als lokal Variant festgehalen ass. Doriwwer eraus ass d’Variant „Häipen“ vereenzelt virkomm; och dës ass am LWB fir de Raum Schwéibsbeng/Bech-Maacher/Réimech beluecht. Héieren hu mer dann am Minett nach jeeweils eng Kéier „Paangech“, „Panekuch“ a „Paangechten“.

    D’Verdeelung vun de verschiddene Varianten no Alter ergëtt dës Kéier kee kloert Bild. Obwuel den „Eisekuch“ an allen Altersgruppen d’Haaptvariant ass, kann een am Diagramm erkennen, dass sech d’Variatioun duerch all d’Altersgruppen zitt.

     

     

     

    Eng ganz flott a faarweg Kaart ergëtt sech dann, wann een sech déi regional Verdeelung vun den diverse Bezeechnungen méi genau ukuckt: Am Éislek(eschen) dominéieren d‘“Wafelen“ ganz kloer; den „Eisekuch“ kënnt hei nëmme vereenzelt vir. Fir de Rescht verdeelt sech den „Eisekuch“ sou zimlech am ganze Land; am Raum Bäerdref/Uesweller/Gréiwemaacher (a vereenzelt Réimech a Wuermer) kënnt säi Pendant „Eisekouch“ vir. Doriwwer eraus fält och nach op, dass d’Varianten „Gaufre“ a „Gaufer“ virun allem am Zentrum an am Minett verdeelt sinn.

     

     

     

  • Arbitter oder Schiidsri(i)chter?

    Lo, wou dat historescht Spill vum F91 méi no kënnt, bitt sech och déi schéi Geleeënheet, sech déi lëtzebuergesch Wierder fir dee ‚Mann mat der Päif‘ méi genee ënnert d’Lupp ze huelen. Dofir hu mir rëm d’Opnamen aus eiser Schnëssen-App ausgewäert, wou mer am Ganzen Äntwerte vun 1104 Leit hunn. Wéi sou dacks huet d’Lëtzebuergescht iwwert de Sproochkontakt verschidde Wierder etabléiert. Den Arbitter ass aus dem Franséischen iwwerholl a gëtt liicht méi seele wéi de Schiidsrichter agesat, dee mat 50,3% hei de Match knapps fir sech entscheede kann. Ganz rar ass d’Variant Schiri.

    Interessant gëtt et, wa mer d’Geschlecht vun de Participanten ukucken, well hei weist sech, dass d’Männer méi zum Arbitter an d’Frae méi zum Schiidsrichter tendéieren. Den Ënnerscheed manifestéiert sech hei bei ca. 15%.

    Nach méi interessant gëtt et, wann een d’Geschlecht mam Alter vun de Participantë kräizt. Fir d’Männer kann ee beoachten, dass den Arbitter generell déi heefegst Form fir all Altersklass ass, mee wat ee méi jonk ass, wat ee liicht manner Arbitter seet.

    Quasi ëmgedréit ass et fir d’Fraen: Hei dominéiert de Schiidsrichter an all Altersklass an en plus hëlt dës Variant zou, wat ee méi jonk ass.

    Eng weider Variatioun, déi mer hei net ausgewäert hunn, ass de Vokal i am –ri(i)chter: Hei variéieren d’Leit tëscht Schiidsrichter Schiidsriichter.

    Fir d’Tendenze ganz graff zesummenzefaassen: Eeler Männer tendéieren zum Arbitter, jonk Fraen eischter zum Schiidsrichter.

    Mee, egal, wéi Dir sot, lo gëllt et, dem F91 d’Daimercher ze drécken!

     

    Iwwer d’Schnëssen-App: Schnësst mat!

    „Schnëssen“ ass déi éischt App, fir d’Lëtzebuerger Sprooch vun haut an all hire Facettë mat Toun-Opnamen ze erhiewen an ze dokumentéieren. Déi nei App ass Deel vun engem Projet vum „Institut fir lëtzebuergesch Sprooch- a Literaturwëssenschaft“ op der Universitéit Lëtzebuerg. Et geet drëm, d’Lëtzebuerger Sprooch an hirer ganzer Bandbreet ze dokumentéieren, also mat hiren Dialekter.

    Maacht och Dir mat, dass d’Sprooch an dëser ëmfaassender Dokumentatioun vun der Lëtzebuerger Sprooch vun haut vertrueden ass! Luet Iech d’App Schnëssen – Är Sprooch fir d’Fuerschung fir iOS oder Android erof a schnësst mat.


    Facebook: https://facebook.com/schnessen

    Twitter: https://twitter.com/schnessen

    Internet: https://infolux.uni.lu/schnessen

    E-Mail: schnessen@uni.lu

  • Panech, Paangech & Co.

    Wat mer all esou gär iessen, ass sproochhistoresch aus dem muselfränkesche pan + kuch entstanen, an huet am Lëtzebuergesche vun haut eng Rei Varianten ervirbruecht, déi iwwerdeems och eng regional Verdeelung opweisen. Iwwert d’Schnëssen-App konnte mer 870 Beleeger sammelen. D’Kaart féiert am Ganzen aacht Formen op, déi méi oder manner heefeg gebraucht ginn. Mat ca. 40% ass Panech am meeschten ze héieren, duerno kënnt Paangech mat 38% Pankech/Pankich mat 13%. Déi aner Forme si méi rar.

    Déi geographesch Verdeelung weist eis, dass Panech (hellblo) a Paangech (blo) am ganze Guttland an am Süden dominéieren. Am Süden an op der Musel, awer och am Norden, seet een éischter Pankech/Pankich (gréng), eng Form, déi op Assimilatioun vu Pan a Kuch zeréckzeféieren ass. Am Norde kommen iwwerdeems och Variante mat kuerzem a wéi a Pangicht (rout) oder Pangich (hellorange) vir.

    Besonnesch interessant ass erëm den Norden, wou sech mam Pangkouch, Plural Pangkéich (orange), déi eelst Form erhalen huet.

    Domat ergëtt sech déi folgend historesch Ofleedung vun de Formen:

    pan + kuch > Pangkouch > Pankich/Pankech > Pangich > Paangech > Panech

    Dofir, dass Panech vum Paangech ofgeleet ginn ass, an domat déi am meeschten rezent Form ass, schwätzt och, dass déi éischt Form éischter vu jonke Leit an déi zweet éischter vu méi eelere Leit benotzt gëtt. Mir hätten et deemno rëm mat enger Innovatioun ze dinn (interessanterweis ass de Panech, obschonns déi heefegst Form, nach net an den LOD opgeholl ginn).

  • „D’Fra vun uewen handelt mat Ënnen, an de Mann vun ënnen handelt mat Uewen“

    Dëst Wuertspill, dat schonn am Luxemburger Wörterbuch ënnert Ënn stoung, mécht mat där Variant spilleresch den Uz. Ënnen, ob mir se als Zopp kachen, an d’Zalot schneiden oder en Hamburger domat dekoréieren, an der kulinarescher Welt si se net ewech ze denken. Dowéinst hu mir 1318 Leit iwwer d’Schnëssen-App gefrot, wéi si dat Geméis nennen a koumen zum Resultat, datt et dräi Variante gëtt, déi zesummen 93,2% vun den Opnamen representéieren. Déi aner Prozent manifestéiere sech a Form vu Participanten, déi béid Ausdréck benotzen, Schalott an „Aner“ (z.B.: OignonZwiwweleken, oder Ënnercher).

    Dësen Diagramm weist, datt bal zwee Drëttel (65,5%) vun de Leit den Ausdrock Ënn benotzen, wat eng däitlech Majoritéit duerstellt. Duerno ass et Zwiwwel mat knapp engem Fënneftel (18,7%)  vun de Befroten, an Zwibbel mat quasi engem Zéngtel (9,0%). Nëmmen e klengen Deel vun de Spriecher, 3,1% huet uginn, béid Wierder aktiv ze benotzen. D’Variatioun bei dësem Begrëff ass also däitlech limitéiert.

    Ausserdeem ass déi regional Verdeelung vun deenen eenzele Varianten interessant. Si weist beispillsweis, datt am Oste vum Land opfalend vill Spriecher Zwiwwel (rout) benotzen, am Géigesaz zum Norden, an deem gréisstendeels Ënn(blo) existéiert. Eng Besonneschheet vun dëser Kaart ass de Beweis, datt am Minett immens konsequent déi lokal Variant Zwibbel (gréng) gebraucht gëtt, déi a quasi kengen anere Géigende vum Land virkënnt. Interessant ass dat, well ee wéinst dem b (Zwibbel) denke kéint, datt ee sech méi no un där däitscher Sprooch orientéiert, Zwibbel allerdéngs net am Osten, mee am Süden, also no um franséische Grenzgebitt ze fannen ass.

    Kuckt ee sech d’Verdeelung vun deene verschiddene Resultater gestaffelt nom Alter un, mierkt een datt Ënn méi representéiert ass, wat de Spriecher méi al ass. Dëst bedeit, datt bei méi jonke Participanten dës Variant méi a méi vun Zwiwwelënner Drock gesat a verdrängt gëtt. Zwiwwel kennt soumat eng Entwécklung an déi entgéint gesate Richtung, wat de Participant méi al ass, wat d’Bedeitung vun dëser Variant méi ofhëlt.

  • „Bitzen“ – e Verb mat ville regionale Varianten

    Huet d‘Néiesch gëschter gebitzt, gebutt, gebikst, gebukt oder awer gebéizt? Wéi eng Form dëst Verb am Partizip Perfekt unhëlt, huet ënner anerem domat ze dinn, a wéi engem Deel vum Land mir eis ophalen.

    Bei der Auswäertung vun den 1412 Sätz, an deenen dëst Verb virkoum, konnten aacht Variante festgestallt ginn: gebitzt, gebutt, gebout, gebikst, gebukt, gebéitzt, genäht a genéit. Ausserdeem koum vereenzelt och genitt oder gebéitscht vir – Dës Variante goufen allerdéngs opgrond vun hirem seelene Virkommen ënner „Aner“ klasséiert.

     

    Kuckt ee sech d’Kaart un, fält engem direkt an d’A, datt gebitzt (72% / n=820) gebutt am heefegste (16% / n=182) beluecht sinn. Déi aner Varianten deelen sech méi oder wéineger gläichméisseg op déi verbleiwend 12% op. Just gebukt gebéitzt weisen ee méi déiwe Prozentsaz par rapport zu den anere Varianten op.

     

     

    Am Verglach mat der Kaart aus dem Luxemburgischen Sprachatlas (1950-1977; LSA) weist sech ausserdeem, datt d’regional Verdeelung vun deemools och haut nach erëmzëerkennen ass. Am Nordweste kënnt d’Variant biksen mat dem Partizip Perfekt gebikst bzw. gebukt, am Nordosten an zum Deel nach am Osten d’Variant béitzen mam Partizp Perfekt gebéitzt bzw. gebout an dotëscht an am Süden bitzen mat dem Partizip Perfekt gebitzt gebutt virOp dëser LSA-Kaart net verzeechent sinn d’Varianten nähen an néien, déi vereenzelt an enger west-ëstlecher Sträif iwwer Dikrech respektiv vum Südwesten bis an d‘Muselregioun virkommen. Consultéiert een hei d’LSA-Kaart zu méi(n)en/néien gesäit een, datt d’Variant néien och virun ca. 100 Joer schonn eng Roll gespillt huet, woubäi d’Regioun haut net méi esou konkret ëmrass ka ginn, wéi deemools.

     

    Schliisslech, an dat ass och virdru schonn ugeklongen, kann nieft der regionaler nach eng weider Variatioun, déi sech konkret op de Partizip Perfekt bezitt, ausgemaach ginn – si betrëfft de Vokal am Stamm vum Wuert. Bei all de regionale Variante vu bitzen (léisst een nähen an néien ausser Uecht) sti sech am Partizip Perfekt jeeweils 2 Ausprägunge géintiwwer: gebitzt – gebutt, gebikst – gebukt, gebéitzt – gebout. Eng Variant mat Réckëmlaut (gebutt, gebukt, gebout) steet enger weiderer ouni Réckëmlaut (gebitzt, gebikst, gebéitzt) géintiwwer. Vu datt sech dëst Phänomen an alle regionale Variante weist, handelt es sech heibäi ëm e méi allgemenge Mechanismus.

     

    Ass dat hei Sproochwandel? Dës Fro hei ze stellen, ass méi wéi legitim. An dowéinst muss een e Bléck op d’Verdeelung no Alter geheien. Hei loosse sech allerdéngs keng kloer Tendenzen erausliesen. Generell kann een awer soen, datt déi ëmgelaut Varianten (gebitzt, gebikst, gebéizt) onofhängeg vum Alter méi heefeg benotzt ginn. Geheit een e Bléck an d’Sproochgeschicht, kann een déi net ëmgelaut Varianten als déi méi al ausmaachen, wat dorop hiweist, datt mir et hei effektiv mat Sproochwandel ze dinn hunn, och wann déi 2 Variante scho laang a wahrscheinlech, an dorop weisen eis Daten hin – ëmmerhin benotzen och vill Jonker déi méi al Varianten nach – nach laang am Gebrauch wäerte sinn.

     

     

    Wichteg ze soen, ass och nach, datt een d’Variant nähen net ouni Weideres op Sproochkontakt zeréckféiere kann. Kuckt ee sech nämlech d’Relatioun tëscht den Nennunge vun dëser Variant mat der Kompetenz am Däitschen un, fält op, datt jee méi héich Kompetenz am Däitschen, desto manner där Nennungen.

  • E Beispill fir Sproochwandel am Lëtzebuergeschen: De Partizip Perfekt vu „kafen“

    Net seelen huet een et am Kader vu Variatioun mat esou enger ze doen, déi d’Endunge vu Wierder betrëfft. De Partizip Perfekt gehéiert och an d’Rei vun dëse Phenomener.

     

    Géintiwwer sti sech hei kaaft a kaf bzw. kooft – kof  an k[ɔː]ft – k[ɔː]f. Geheie mir fir d’éischt ee Bléck op d’Kaart: Hei gëtt däitlech, datt kof/kooft eng nërdlech Variant ass, wougéint k[ɔː]ft – k[ɔː]f just am Süde beluecht sinn. D’Variante kat k[ɔː]t, déi bis elo nach net ernimmt goufen, beschränke sech an éischter Linn op de Süd-Oste vum Land. kaf kaaft (insgesamt 89%) déi als d’Haaptvariante gezielt kënne ginn, kommen, bis op déi ernimmte Regioun am Norden, eigentlech iwwerall vir. Vergläicht een d’Schnëssen-Kaart mat der Kaart aus dem Luxemburgischen Sprachatlas gëtt däitlech, datt d’Verdeelung vun deemools och haut nach existéiert. Déi Opmierksam ënner Iech gesinn natierlech direkt, datt et och Ënnerscheeder ginn an dat stëmmt natierlech och. Sou ass keng Süd-West-Variant méi festzestellen an et schéngt esou, wéi wann am Norden zwou nei Varianten entstane wieren –  kof an kooft. Et ass allerdéngs hei esou, dat mir et hei mat engem Lautwandel ze dinn hunn, deen am Allgemenge wierkt an dat eben och an de regionale Spriechweisen – hei weist sech dësen eben an der Verännerung vun [ɔː] zu [o]. Dee selwechte Prozess huet dozou gefouert, datt am Süd-Westen aus dem [ɒː] een [ɔː] gouf.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    Eng weider Opfällegkeet, déi ee vun de Kaarten ofleede kann: Souwuel deemools, wéi och haut ass eng Variatioun tëscht de Variante mat der Endung -t an de Varianten ouni Endung (- Ø) ze verzeechnen. De Virdeel vun der Schnëssen-Erhiewung ass deen, datt et net nëmmen Daten zu der regionaler Verdeelung gëtt, mee datt een d’Daten och a Relatioun mat anere Variabelen, wéi zum Beispill Alter oder Kompetenz an enger Sprooch, setze kann.

     

     

    Kuckt ee sech also d’Variante mat an ouni Endung a Relatioun mam Alter un, kann een eng Korrelatioun ausmaachen. Mam Alter geet de Prozentsaz u Variante mat -t erop, woubäi de Géigendeel an déi aner Richtung ausgemaach ka ginn. Jonk Leit benotzen also éischter kaf (ëm 75%) eeler Leit éischter kaaft (ëm 70%), wat zudeem och sproochhistoresch, déi méi al Variant assDëst weist dorop hin, datt déi al Variant mat Endung mat der Zäit ëmmer méi seele gëtt, wougéint d’Variant ouni Endung méi heefeg virkënnt. Dat bedeit allerdéngs net, datt d’Variante mat Endung komplett verschwanne wäerten – ëmmerhin existéiere béid Forme scho laang niefteneen. Datt sech dat elo séier ännert, dovu kann een net ouni Weideres ausgoen.

  • De ganzen Dag un engem Ee schielen

    Och dat onscheinbart, awer wichtegt Wuert Ee, am Pluriel Eeër, ass am Lëtzebuergesche méi variabel wéi ee géif mengen. Am Ganze si mer an den Daten aus der Schnëssen-App 864 Eeër siche gaangen. Dräi Haaptvariante kënnen ënnerscheet ginn: EeërÄr an Aier. Fir mat der leschter a vläicht opfällegster Variant unzefänken: Fir de ganzen héijen Norden ass schéin ze gesinn, dass hei relativ stabil Aier, Singular Ai (deelweis mat laangem a:), gesot gëtt. Am Verglach mat der Kaart aus dem Luxemburger Sprachatlas gesäit een, dass dëst Gebitt kaum méi kleng ginn ass. Heiansdo huet sech déi nei Form Eeër heihinner veriert, awer am Groussen a Ganzen bleift Aier déi eenzeg Variant, och fir jonk Leit.

     

     

    Fir de Rescht vum Land ass e grousse Mitschmatsch tëscht den zweesilbegen Eeër an den eesilbegen Är ze gesinn: Béid Forme fanne sech eigentlech iwwerall. Dat war zur Zäit vum alen Luxemburger Sprachatlas nach anescht. Wann een hei d’Kaart kuckt, fënnt ee bal iwwerall am Land haaptsächlech Forme mat ä (an der Kaart mam phonetesche Symbol [ɛ] geschriwwen) a Forme mat laangem ee (kleng riicht Strécher op der Kaart) kommen haaptsächlech an der Stad, d’Uelzecht erop a ronderëm vir. Dass mer also haut méi Eeër wéi Är hunn, deit op e Sproochwandelprozess hin, dee sech aus dem Zentrum vum Land an déi aner Regiounen ausgebreet huet.

    An nach e weideren Aspekt seet eis, dass Eeër als déi mee rezent Form am Gaangen ass, sech weider ze verbreeden: D’Altersverdeelung an der Grafik hei ënnen illustréiert schéin, dass d‘Är vun der eelster Generatioun bis bei déi jéngst kontinuéierlech ofhëlt.

     

  • De Vull a seng kleng Kolleegen

    Wéi esou dacks bei eisen Auswäertungen ass och hei erëm méi wéi eng Bezeechnung benotzt ginn, fir déi kleng gefligelt Déiercher ze benennen.

    U sech kann een hei zwou Diminutivvarianten ausmaachen; Villercher Vigelcher an déi entspriechend net verklengert Formen Vullen Vigel. Bei de Formen, déi net verklengert goufen, sinn och nach d’Bezeechnungen Vill, een alternative Pluriel zu VullenVugelen a Piipmatzen gefall. Geheit een e Bléck op d’Heefegkeeten, gëtt kloer, datt et eng Haaptvariant gëtt: Villercher. Dës gëtt nämlech zu 70% benotzt. Op 16% kënnt Vigelcher. Déi aner Forme beweege sech all ënnert engem Taux vun 10%.

     

    Als nächst lount sech ee Bléck op d’Kaart mat der regionaler Verdeelung vun de Varianten an e Vergläich mat der méi aler Kaart aus dem Luxemburgischen Sprachatlas (LSA). Et fält op, datt d’Variant Vigelcher (rout) méi heefeg am Norden, am Osten an an enger Sträif, déi sech tëscht deene Regioune vu Westen no Osten zitt, virkënnt. Dës deckt sech nach méi oder manner mat de Raim, déi op der LSA-Kaart gezeechent sinn. Et schéngt just esou, wéi wann dës Variant hautzedaags am Nord-Weste méi heefeg wier, wéi deemools. D’Haaptvariant Villercher (blo) kënnt am heefegsten am Süden, awer reegelméisseg och am Rescht vum Land, bis bal ganz erop an den Norde vir. Am Verglach zu der eelerer Kaart an a Kombinatioun mat den Heefegkeeten aus dëser Erhiewung kann een also dovun ausgoen, datt sech dës Variant weider ausgebreet huet. Dës Weidere fält op, datt d’Variante Veilercher a Vielcher, déi op der aler Kaart am Beräich vun der Musel am Süden respektiv am Norden agezeechent sinn, an de Schnëssen-Erhiewungen net virkommen. Dat heescht natierlech net, datt dës komplett verschwonne sinn, ma zumindest kann een dovun ausgoen, datt se keng grouss Roll méi spillen.

     

    Obwuel villes vun dësen Observatiounen op Sproochwandel hindeit, kann een dëst net aus den Daten zu der Verdeelung vun de Varianten no Alter erausliesen. Et ass net esou, wéi wann eeler Leit éischter Vigelcher a jonk Leit éischter Villercher soe géifen. Datt dat de Fall ass, kann allerdéngs och dorop zréckzeféiere sinn, datt grad aus de Villerchersregioune méi Participanten ze verzeechne sinn, wat sech natierlech och op d’Heefegkeeten, déi ernimmt goufen, auswierkt.

    Esou gesäit et éischter dono aus, wéi wa viru knapp honnert Joer an och haut nach zwou Varianten niefteneen existéieren, déi eng regional Verdeelung opweisen, woubäi eng méi wäit verbreet ass wéi déi aner an dowéinst och méi heefeg beluecht ka ginn.

  • Virwëtz, Virwëlz an Neigier

    Et wierkt wéi ee lëtzebuergescht Original: de Virwëtz, virwëtzeg sinn. Ma wéi bal all d’lëtzebuergesch Wierder, huet och dësen Ausdrock seng Wuerzelen am Al- a Mëttelhéichdäitschen. Eist virwëtzeg kënnt vum ahd. firiwizic bzw. mhd. vor-, vür- oder virwitzec, wat deemools schonn d’Bedeitung hat, déi dëst Adjektiv och am haitege Lëtzebuergesch huet: dt. ’neugierig‘, fr.’curieux‘. Am Däitsche vun haut gëtt et vorwitzig natierlech och nach, allerdéngs huet sech d’Bedeitung vum Wuert am Verglach zum Al- a Mëttelhéichdäitsche geännert. Wann een als vorwitzig bezeechent gëtt, ass domat gemengt, datt een ‚keck‘ oder ‚vorlaut‘ ass. Am Däitschen ass dëst Wuert also éischter negativ konnotéiert – hei heescht et also oppassen, net datt et zu Mëssverständnesser kënnt ;-).

    Och wann elo esou selbstverständlech vum lëtzebuergesche Virwëtz geschwat ginn ass – jo, Dir kënnt Iech et schonn denken – variéiert och dëst Wuert. Begéint si mir insgesamt siwe verschidde Variante vun dësem Wuert: virwëtzeg, virwëlzeg, vuerwëtzeg, vuerwëlzeg, virw(a/ä)tzeg, vuerw(a/ä)tzeg an neigiereg. Wéi Dir sécherlech scho richteg erkannt hutt, ënnerscheede sech dës Varianten nëmme minimal an dat entweder am Bezuch op de Präfix vir- vs. vuer- oder op d’Vokal-Konsonante-Kombinatioun an der Mëtt –ël- vs. -ët-.

    Wat ass dann elo hei d’Haaptvariant? Ma dat ass hei net esou einfach ze soen. Et ginn zwou Varianten déi ongeféier d’selwecht dacks virkommen: virwëtzeg avirwëlzeg. Allerdéngs kommen dës op nëmmen 33% respektiv 34%. All déi aner Variante kommen zwar vill méi seele vir, kommen awer och op Prozentsätz tëscht 5% an 10%.

    Kuckt ee sech d’Kaart un, wierkt dës op den éischte Bléck wéi ee grousst Duercherneen, wat bedeite géif, datt et sech net ëm eng regional Variatioun handelt. Konzentréiert een sech awer op d’Verdeelung vun de Punkte mat der intensiver bzw. blatzeger Fierwung fält op, datt d’Varianten, déi mat vuer- ufänken (blatzeg), sech an éischter Linn op den Norde vum Land konzentréieren. Mir hunn et hei also mat enger Nord-Süd Verdeelung ze dinn. Dëst gëllt, an dat beweist de Kuddelmuddel u Faarwen op der Kaart, allerdéngs net fir d’Variatioun vun –ël- an –ët-. Hei handelt et sech ëm déi Aart vu Variatioun, déi onofhängeg vun enger regionaler Verdeelung besteet.

    Konzentréiere mir eis dowéinst emol op d’Verdeelung no Alter. A wien hätt et geduecht, hei verstoppt sech eng méiglech Erklärung fir déi net regional Variatioun. Mam Alter ginn d’Nennunge vun de Variante mat -ël- erof a fir -ët- erop.

    Kombinéiert een dat mat der Observatioun, datt d’Variant mat -t- och am Al- a Mëttelhéichdäitschen eng Roll gespillt huet, kann een unhuelen, datt d’Form mat -l-  déi méi rezent ass an et sech hei ëm Variatioun handelt, déi een a Relatioun mat Sproochwandel setze kann.

    Dat weist, datt d’Erklärunge munchmol ganz no schéngen, ma dann awer net esou evident sinn, wéi et op den éischte Bléck den Uschäin huet.

  • Geheie mir eppes an d’Poubelle oder an d’Dreckskëscht

    Bei der Auswäertung vu Poubelle oder Dreckskëscht treffen eng reng aus dem Franséischen iwwerholl Form op eng originär lëtzebuergesch Form. Wärend Poubelle nach net am Luxemburger Wörterbuch (1950-1977) ze fanne war, fënnt een allerdéngs Dreckskëscht mat eenzele Varianten, soumat ass déi Form déi eelst. Am neie Lëtzebuerger Online Dictionnaire existéiere béid Ausdréck eegestänneg. An der Grafik sinn och nach weider Bezeechnunge mat Dreck- opgefouert, déi awer all méi rar sinn.

     

    Dreckskëscht, 45,7%, a Poubelle, 36,0%, sinn déi heefegst Varianten, allerdéngs bitt et sech un, all Forme mat Dreck– zesummen ze leeën, woumat dës da vill méi däitlech an der Frequenz virleien (59,8%). An deem Fall gëtt et quasi eng Heefegkeet vun zwee Drëttel géigeniwwer engem Drëttel. An enger weiderer Analys wär et sécherlech interessant ze kucken, ob d’Gréisst vun der Këscht oder dem Dëppen eng Roll op d’Bezeechnung huet, déi d’Leit benotzen.

    Déi regional Verdeelung orientéiert sech net um Géigesaz tëschent Poubelle an Dreckskëscht, mee dës béid Forme stinn anere Variante géigeniwwer. Esou gëtt d’Land nërdlech vun Dikrech an ëstlech vu Jonglënster an zwee gedeelt: am Norden an am Oste gëtt et divers aner Ausdréck mat Dreck– als Determinans (z.B. –bac, –dëppen, asw.), wärend am Zentrum, Süden a Weste vum Land haaptsächlech déi zwou heefeg Formen optrieden.

     

    D’Staffelung nom Alter seet bei dësem Beispill vill aus. Engersäits kann een erkennen, datt am Verlaf vu jonk bis al konstant de Gebrauch vun aneren Alternativen niewent Poubelle an Dreckskëscht zouhëlt. Anerersäits ass et an den Zilgrupp bis 34 Joer d’Poubelle, déi ufänkt, méi a méi an den alldeegleche Gebrauch ze kommen an domat aner Varianten, a virun allem d’Dreckskëscht ze verdrängen. D’Betounung vu Poubelle op där éischter Silb weist allerdéngs och, datt de Begrëff scho staark naturaliséiert ass an déi franséisch Aussprooch verluer huet.

     

     

  • Zielt Dir, erzielt Dir oder verzielt Dir?

    Déi fréier Forme vun erzielen, verzielen an zielen goufen am Al- a Mëttelhéichdäitschen all benotzt fir „eppes der Rei no opzezielen“. Dono hu sech d’Verben am Däitschen, zumindest an der Standardsprooch, spezialiséiert. zählen gëtt just nach am Sënn vun „opzielen“ an erzählen generell am Sënn vun „mëndlech matdeelen“ gebraucht. Verzählen existéiert am Standarddäitschen just am Sënn vun „falsch zielen“. Anescht gesäit dat am Lëtzebuergeschen an och an den ënnerschiddlechen Dialektregiounen am däitschsproochege Raum aus.

    erzielen, verzielen an zielen kënnen am Lëtzebuergeschen zwar och déi Bedeitungen unhuelen, déi dës Verben am Standarddäitschen hunn, mee si ginn och synonym fir „mëndlech matdeelen“ benotzt, wat ee Bléck op d’Auswäertungen ënnersträicht. Am Saz „Ta soeur est géniale, elle raconte souvent les meilleures blagues“ (n= 945) gouf raconter souwuel mat erzielen wéi och mat verzielen an zielen iwwersat. erzielen ass dobäi déi Variant, déi mat 64% (n=557) am heefegste virkënnt. Op déi zweet Plaz packt et zielen mat 25% (n=226) an op déi drëtt verzielen mat 11%. Besonnesch flott ass hei, datt och eng Rei regional Variante verzeechent kënne ginn. Heizou gehéieren z.B. erzeelen, erzällen, verzeelen, verziällen, zeelen an zällen.

    Kuckt ee sech d’Kaart un, déi sech op d‘Verdeelung no Präfixen (ver-, er-, Ø-) konzentréiert, fält op, datt d’Variant, déi mat ver- ufänkt (rout) och eng regional Verdeelung Opweises huet. Si begrenzt sech nämlech an éischter Linn op den Norden an Oste vum Land, wougéint d’Variant mat er- (blo) am Norden méi seelen, am Oste scho méi dacks an am Rescht vum Land heefeg virkënnt. Do steet se och ëmmer a Konkurrenz mat der Kuerzform – där ouni Präfix (Bsp.: zielen, zeelen). Dës Kaart mécht sech och ganz schéin nieft de schonn existéierende Kaarten aus dem däitsche Sproochraum. Déi weisen nämlech, datt d’Grenzgebitt ëstlech vu Lëtzebuerg an éischter Linn en erziel-Gebitt ass, woubäi dorun dann ee verziel-Gebitt uschléisst. Nordëstlech vu Lëtzebuerg kann een direkt een Iwwergangsgebitt ausmaachen, wat soss ronderëm net de Fall ass. Dat ass eng Erklärung dofir, firwat verzielen am Norden an Oste vu Lëtzebuerg eng Roll spillt.

     

    Déi aner Kaart gëtt d’Verdeelung no de Vokaler am Stamm vum Wuert erëm. Hei kann ee méi oder wéineger onofhängeg vun de Präfixen, véier Varianten ausmaachen: [iə], [e:], [(i)ɛ], [ɐ]. Och hei spillt den Norden eng besonnesch Roll. Just do kommen nämlech d’Variante mat [(i)ɛ] an [ɐ] fir (Bsp.: erziällen, verzallen, zällen). Do drënner kann een eng Regioun ausmaachen, an där – am Ënnerscheed zu anere Regiounen – ee laangen ([e:]) virkënnt (Bsp.: verzeelen). D’Variante mat Diphtong ie ([iə]) kommen, wann och an den ernimmte Regiounen manner, am ganze Sproochraum vir.

    Béid Observatioune spigelen sech och schonn an der aller Kaart aus dem Luxemburgischen Sprachatlas erëm.

     

  • „… an zu Dikrech“ – Puppelchen, Beebee & Co.

    Fir d’Wierder fir d“klengt Kand‘ hu mer d’Date vu 765 Participanten. D’Variatioun besteet am Fong tëscht dem Puppelchen, als der heefegster Variant, a verschidde Forme vu Beebee. Dobäi ass Puppelchen déi eelst Variant an ass etymolgesch Famill mat dem franséische poupon. Iwwregens ass am alen Luxemburger Wörterbuch (1950-1977) nach als d’Haaptform Pippelchen uginn, déi haut iwwerhaapt net méi virkënnt. Och Puppeli/Puppeléi ass praktesch net méi existent a just eemol an eisen Date realiséiert ginn.

     

    Donieft hu sech véier Varianten iwwert de Sproochkontakt etabléiert, déi vum franséische bébé an dem englesche baby hierzeleede sinn. Hei ass fir d’éischt Bëbee ze nennen, wat eng typesch lëtzebuergesch Abiergerung vun engem franséische Wuert representéiert; vergläicht z.B. frs. télé > ltz. Tëlee, frs. vélo > ltz. Vëlo. Donieft huet sech awer och Beebee entwéckelt, wat méi no um Franséische bleift, just de Wuertakzent ass vun der leschter op déi éischt Silb geréckelt (a phonetesche Symboler [ˈbeːbeː]). An dann hu mer nach de B[aː]by, ausgeschwat mat engem laangen a. Hei muss een den englesche baby, méiglecherweis vermëttelt iwwert d’Däitscht, als Urspronk usetzen. D’Aussprooch ass hei ’no der Schrëft‘. Seelen ass schlussendlech Beebi, wat als eng franséisch-englesch Amalgaméierung ze klasséieren ass: Den Ufank kënnt vum franséische bébé an d’Wuert hält mam i vum englesche baby op.

    Wann een d’Kaart kuckt, dann ass et séier evident, dass sech keng iergendwéi systematesch regional Verdeelung erkenne léisst.

     

    Mee trotzdeem léisst sech eng Uerdnung an dësem Variantegemëschs fannen, an zwar wann een de Facteur vum Alter vun de Particpantë mat an d’Spill bréngt. D’Grafik hei ënne schlësselt d’Varianten no Altersklassen op, fir déi altersbedéngt Verännerung visibel ze maachen. D’Haaptverännerunge si fir Puppelchen a Beebee ze gesinn: Wärend Puppelchen bei eelere Leit déi heefegst Form ass, sou hëlt se no an no fir déi méi jonk Leit of. Op der anerer Säit gëtt dëse Réckgang dann duerch méi Beebeeën kompenséiert. All aner Variante bleiwe quasi onverännert iwwert d’Altersklassen. Och hei léisst sech also alt erëm de konstante Sproochwandel am Lëtzebuergeschen illustréieren.

     

  • Wéi sot Dir: E Kéiseker, Igel, Däreldéier oder nach anescht?

    Wie kennt et net, dat klengt däregt Déier, dat sech gär hannert dem Kompost oder ënnert den Hecken am Gaart verstoppt an sech just an der Nuecht aus senger Stopp eraustraut. Ma wéi heescht dat eigentlech? Mir hunn 1285 Leit gefrot, kruten awer – wéi gewinnt – méi wéi eng Äntwert.

    Knapp méi wéi d’Halschent (n= 687) vun de Leit hunn d’Déierchen Igel genannt. 36,6 % (n=461) dogéint hunn Kéiseker gesot. Eng drëtt, méi seele Variant ass Däreldéier (0,4%). Insgesamt 8,5% (n=107) hu souwuel Kéiseker, wéi och Igel an d’App geschwat. An engem Fall goufen esouguer déi dräi Variante genannt. Eng sëlleche Kéier ass eis och explizit matgedeelt ginn, datt een d‘Variant 1 seet, d‘Variant 2 awer och kennt oder ee selwer béides benotzt. Dat weist dorop hin, dass vill Participanten sech der Variatioun am Lëtzebuergesche bewosst sinn. Interessanterweis trëfft dëst net nëmmen op MammesproochlerInnen zou – och 4,3 % vun de Leit mat enger anerer Mammesprooch wéi Lëtzebuergesch hunn Igel Kéiseker genannt. Dat bedeit, datt Net-MammesproochlerInnen mat dem Lëtzebuergeschen och déi verschidde Facettë vun der Sprooch (kennen-)léieren.

    An dësem Fall si lokal Varianten, wéi se och nach am Luxemburger Wörterbuch verzeechent sinn immens seelen. Hei fënnt een z. B. och nach Kéijhickeler, Mëllechigel, Kéiselek, Kéisilek, Kiselek, Kisicker anDäreg Échel. Ze héiere waren an den Opname just vereenzelt Beleger vu Kéisäker oder Kiseker. Se kommen awer esou seele fir, datt se an dësem Kader mat zu de Kéiseker-Beleger gezielt gi sinn.

    E Bléck op d‘Kaart lount sech awer nawell. Am éischten Ament ass een eventuell e bëssen enttäuscht, well sech keng Varianteregiounen opdinn, allerdéngs verweist genau dëst op déi Aart vu Variatioun, déi eben onofhängeg vu Regiounen existéiert. Et sief dobäi gesot, dass dës fir d’Lëtzebuergescht alles anescht wéi seelen ass.

     

     

     

    Idem gesäit et beim Alter aus. Och wann d’Verdeelung vun Igel Kéiseker vun Alterskategorie zu Alterskategorie schwankt, kann ee keng kloer Tendenz erausliesen. Jonk an Al kennen deemno dat däregt Déier ënnert sengen ënnerschiddlechen Nimm. Et schéngt just esou, wéi wann déi seele Variant Däreldéier de Jonke kee wierkleche Begrëff méi ass, woubäi opfält, datt och Persounen iwwer 65 dës Bezeechnung net benotzt hunn.

  • Päiperlek, Pimpampel & co.

    An der Schnëssen-App hu 1459 Leit eis geäntwert a sech opgeholl, wéi si déi kleng, meescht faarweg Déiercher mat de Flilleken nennen an dobäi konnte mir feststellen, datt eng grouss Majoritéit Päiperlek seet. Déi aner zwou nennenswäert Variante si Pimpampel a Schmetterleng. All dës Forme si souguer schonn am Luxemburger Wörterbuch vermierkt gewiescht, woubäi de Schmetter-leng do nach ënnert där héichdäitscher Aussprooch Schmetter-ling ze fannen ass. Interessanterweis konnt déi aktuell Auswäertung kee Beleeg fir déi franséisch Variant Papillon fannen.

     

     

    Mat 82,2% seet d’Majoritéit, also PäiperlekPimpampel a Schmetterleng kommen zesumme knapps iwwer zéng Prozent vun de Resultater, wat weist, wéi dominant d’Haaptvariant géigeniwwer vun deenen aneren ass. Obwuel also eng gréisser Zuel un diverse Begrëffer existéiert (z.B. PippelPléiperplapPäipeldéier, asw.), sinn dës allerdéngs nëmme wéineg vertrueden am Alldag vun deene meeschte Participanten.

    Kuckt ee sech déi regional Verdeelung vun de Varianten un, mierkt een, datt Päiperlek (donkelblo) a Pimpampel (hellblo) queesch duerch d’Land representéiert sinn. Erausstieche maachen allerdéngs d’Forme Schmetterleng (donkelgréng) a Millermoler (hellgréng), déi am Éislek wäit verbreet sinn, a vereenzelt am Oste vum Land opkommen. Wärend de Millermoler zu engem Groussdeel an den Uertschafte Wolz an Iechternach representéiert ass, ass de Schmetterleng méi verstreet iwwer divers Géigende vum Norden (a vereenzelt soss uechter d’Land). Pléiperplap (donkelorange) a Pippel (hellorange) si weider regional Varianten, déi nëmme lokal opdauchen.

    D’Verdeelung nom Alter weist, datt queesch bis bal bei déi lescht Altersgrupp de Päiperlek dominant ass, opfalend ass allerdéngs déi staark Representatioun bei jonke Spriecher. Variante wéi Millermoleroder Päipeldéier fanne sech da bal nëmme bei eelere Participanten.

  • Vamos a la playa: Strand vs. Plage

    Egal, ob Dir elo op d’Playa gitt, am Schaukelstull um Beach sëtzt, um Strand danzt, op d’belsch Plage fuert oder eppes maacht, wat glat a guer näischt mat Sand a Mier ze dinn huet, wëlle mir Iech elo schonn eng schéi Summervakanz wënschen!

    Déi schmock Uspillung un Iech sécherlech bekannte Lidder kënnt dobäi net vun ongeféier – jo, dir hutt et erroden – mir presentéieren Iech elo hei exklusiv d’Auswäertung vun.

    Wéi d’Wuertspiller zum Deel schonn duerchblécke loossen, gëtt et – mir sinn et och net anescht gewinnt – méi wéi eng Manéier dës Plaz beim Mier ze bezeechnen.

    • 965 Participanten, 50% Plage a 43% Strand
    • Eng 4% hunn d’Bild mat anere Wierder ëmschriwwen a knapp 3% hu souwuel Plage, wéi och Strand gesot.
    • D’Kaart:


    1. Et erkennt ee keng wierklech Varianteregiounen.
    2. Tendenzen: Am Süd-Weste sinn d’Strand-Nennungen éischter seelen, dofir huet d’Plage hei d’Iwwerhand. Dat gesäit am Norden an zu Deel och am Osten anescht aus. Hei sinn d’Strand-Nennunge méi heefeg.

    • D’Grafik mat der Verdeelung no Alter


    Déi méi jonk tendéiere par Rapport zu deene méi eeleren éischter dozou „Strand“ ze soen. Trotzdeem, an dat spigelt sech jo och an den allgemengen Zuelen, geet d’Tendenz mat Ausnam fir d’Participanten tëscht 25 a 34 ni ënner 50% fir Plage.

    • D’Korrelatioun tëscht der Sproochkompetenz am Däitsche respektiv am Franséischen an der Wiel vun der Variant bei de Participantë mat Lëtzebuergesch als Mammesprooch.

    1. Wat d’Kompetenz am Franséischen méi héich ass, wat méi dacks zu Plage tendéiert gëtt.

    2. D’Strand-Nennungen ginn NET analog zu der Kompetenz am Däitschen an d’Luucht.

    Et ass also, zumindest an dësem Fall esou, dat eng gutt Kompetenz am Franséischen dozou féiert, datt eng geléinte Form aus der franséischer Sprooch méi dacks gebraucht gëtt, dat awer net fir déi geléinte Variant aus der däitscher Sprooch an déi respektiv Kompetenz am Däitsche gëllt.

     

  • Eng Monster-Party an der Nuecht

    Gitt uecht! ‚t ass Mëtternuecht! Gitt uecht! ‚t ass däischter um Späicher an d’Geeschter si Meeschter. 

    Nee, et geet elo hei net, wéi de Ufank vum Jhemp Hoscheit sengem Gedicht „Eng Monster-Party“ gleewe loosse kéint ëm Geeschter, Hexen a Piraten, ma et geet ëm déi Zäit an där sech dës Wiese ganz wuel fillen – et geet ëm d’Nuecht.

    858 Mol gouf de Saz, an deem Nuecht virkënnt iwwersat an dobäi konnte mir ganzer siwen ënnerschiddlech Variante vun deem Wuert  ausmaachen:Nuecht, Nuet, Noocht, Noacht, Nait, Naacht [nɔːχt] an Naacht [naːɕt], woubäi d’Adverb hënt och virkënnt.

    Mat 71% kënnt Nuechtam heefegste vir, op d’zweet Plaz kënnt Nuetmat 16% an d’drëtt Plaz beleet hënt mat 4%. Et gëtt also kloer eng Haaptvariant an eng Rei weider Niewevarianten. An dësem Fall ass et och net esou, datt ee bei de Variante vun ënnerschiddleche Wierder schwätzt, ma éischter handelt et sech ëm ënnerschiddlech regional Aussproochen.

     

     

     

    Kuckt ee sech d’Kaart un, gëtt op den éischte Bléck kloer, firwat ee vun enger regionaler Verdeelung ausgoe kann. Vir eng Rei vun de Variante loossen sech entspriechend Raim ausmaachen. Am Norde vum Land gëtt et eng Nait– an eng Naacht [naːɕt]-Regioun (orange an hellmof), an deenen d’Haaptvariant keng Roll spillt. Beweegt ee sech Richtung Süden, kann een eng Noocht– an eng Noacht-Regioun ausmaachen (hell- an donkelgréng) , woubäi dës och mat Beleg vun der Haaptvariant (donkelblo) duerchsat sinn. Dës Variante si vereenzelt och un der ieweschter Musel ze fannen. D’Variant Nuet (hellblo) ass zimlech eendeiteg éischter eng Südvariant, déi seele bis guer net iwwer Dikrech beluecht ass.

    Vergläicht een dës Kaart mat der eelerer Kaart aus dem Luxemburgischer Sprachatlas, erkennt een d’Regiounen, iwwer déi grad riets war, erëm, woubäi ee Vergläich och weisst, datt Nuet sech aus dem Süden eraus Richtung Zentrum ausbreet. Dat selwecht gëllt awer och fir d’Haaptvariant, déi och op der eelere Kaart schonn déi gréissten Ausbreedung Opweises huet.

    Fir ofzeschléissen nach e puer Wuert iwwer d’Verdeelung no Alter. Hei loossen sech elo keng grouss Tendenzen ausmaachen, allerdéngs kann een aus der Grafik erausliesen, datt – anescht, wéi oft geduecht a gesot gëtt – déi méi jonk Generatioune mindestens genau esou vill regional Varianten kennen a soen, wéi déi eeler.

  • De klenge ronne Fall aus Lieder: E Futtball, e Fussball oder e Foussball?

    Vill Leit sinn de Moment jo am WM-Féiwer an déi eng oder aner vun Iech hate bestëmmt schonn eng Diskussioun an der Famill, mat Frënn oder Kolleegen doriwwer, ob et dann elo FussballFoussball oder Futtball heescht. Mir hunn d’Äntwert oder op d’mannst eng éischt Auswäertung vun deem, wat Dir eis beim Bild vum ronne Lieder an d’App erageschwat hutt.

    Bei der Bezeechnung fir de faméise Ball, gëtt et eng Variant, déi kloer am dackste benotzt gëtt: Fussball. Ëmmerhin hu bis elo vu 749 Leit 71,2% Fussball gesot. D’Variante Futtball Foussball komme mat 11,9% respektiv 9,5% däitlech méi siele vir.

    Bei der Verdeelung vun de Variante vun dësem Wuert ginn et awer och nach weider Opfällegkeeten:

    • Wat d’Spriecher méi jonk sinn, wat Futtball méi seele virkënnt.
    • D’Männer sote méi dacks Futtball wéi d’Fraen.
    • Foussball ass virun allem am Norden an Oste vu Lëtzebuerg beluecht.
    • Futtball kënnt haaptsächlech am westleche Guttland an net méi nërdlech wéi Ettelbréck vir.
    • D’Stad Lëtzebuerg ass déi Uertschaft mat dem héichsten Futtball-Undeel – 25,6% vun de Participanten aus der Stad (dat sinn ëmmerhin 13,7% méi, am Verglach mat der allgemenger Auswäertung) hu Futtball gesot.

    Mir hunn eis d’Stad Lëtzebuerg am Kontext vun de Variante vum faméise klenge ronne Lieder emol méi genau ugekuckt.

    An elei: An der Haaptstad ass den Undeel u Participanten, déi „Futtball“ soen, mat 25,6% am héchsten. Dat sinn ëmmerhin 13,7% méi am Verglach mat der allgemenger Auswäertung.

     

    Hei elo d’Grafik zu der Verdeelung vun de Variante fir dat klengt ronnt Lieder am Südweste vum Land – dem Minett.

     

    „Fussball“ kënnt am Minett zu 84,8% vir. Dat si ganzer 13,6% méi, wéi an der allgemenger Auswäertung. 
    Nach méi grouss ass d’Diskrepanz am Verglach mat der Stad Lëtzebuerg – an dat och bei der Variant „Futtball“. Hei stinn 3,5% (Minett) ganzer 25,6% (Stad Lëtzebuerg) géigeniwwer.

    Et schwätzt also villes dofir, datt d’Stad Lëtzebuerg ee „Futtballsgebitt“ an de Minett e „Fussballsgebitt“ ass.

     

    Passend dozou en Deel vun engem Lëtzebuerger Futtballslidd :

    „Wa mir Futtball spillen, hält keen ons de Bass
    Déi éischt 10 Minutten, gi mir schonn drun, da gi mir lass.
    Kee Mensch kann ons halen, wann ons Goler falen.“

    Merci un de Patrick Weber fir den Hiweis op d’Lidd vum Colette a Fernand!

  • Iwwer dat oranget Geméis: Muerten a Wuerzelen

    Nodeems mir eis 1087 Opnamen zum Bild mam orangë Geméis ugelauschtert hunn, kënne mir Iech folgend flott éischt Resultater presentéieren:Et ginn 2 Haaptvarianten: Muert WuerzelMuert ass vun insgesamt 62,2 % (n=669) vun de Leit gesot ginn a Wuerzel kënnt zu 28,1 % (n=302) vir. Déi aner 9,7 % verdeelen sech op weider Variante vu Muert (Morten, Murschten a Muurten), Karotten (1,4%), Duebelnennungen a vereenzelt aner Bezeechnungen (0,5%).Besonnesch interessant bei der Muert/Wuerzel ass déi regional Verdeelung, wéi een op der Landkaart novollzéie kann.

    Et fält op, datt d’Muert am ganze Land verbreet ass, wougéint d’Wuerzel virun allem am Süden/Südwesten, am Zentrum a vereenzelt bis erop op Dikrech virkënnt. Den Norden, d’Muselregioun an och de Weste schénge relativ kloer Muerte-Gebidder ze sinn. Immens gefreet huet eis, datt eis App och eng Variant agefaangen huet, déi nëmmen am Veianer Raum virkënnt: d’Murschten. Dës an aner regional Varianten beleet och den Artikel zu de Muerten aus dem LWB. Den Artikel zu der Wuerzel aus deem Dictionnaire verweist och dorop, datt Wuerzel déi regional Variant vu Muert am Süde war bzw. ass.

     

     

     

    Op dëse Kaarten erkennt een, datt an den ugrenzende Regioune vun Däitschland ähnlech Muerte-Varianten – Möhre Morte beluecht goufen. A Loutrengen kënnt och d’Wurzel vir. Luusst een an d’„Wörterbuch der deutsch-lothringischen Mundarten“, ginn et och hei Artikelen zu de Begrëffer Wurzel Mort. Et verwonnert dowéinst net, datt Mort och an eisen Daten, virun allem an der Muselregioun, beluecht ass.Wëllt

  • Op e Kaffiskränzche mat der Tatta Margréit

    Fir d’éischt zu de Croissanten, Aachtercher, Schockelasrullen & Co. Déi meescht Participanten hunn déi ernimmte Schneekegkeete Mëtschen genannt – fir genee ze si ganzer 72%. Nëmmen 19% soen dozou Kaffiskichelcher, woubäi och 4% déi zwou Bezeechnunge benotzt hunn. D’Verhältnis ass also kloer, et gëtt eng Haaptvariant an eng Niewevariant. Et ass och net esou, wéi wann ee just an enger Regioun Kaffiskichelchen soe géif a soss am Land Mëtsch. Wann ee sech d’Kaart ukuckt, gëtt däitlech, datt een net wierklech eng regional Verdeelung ausmaache kann, och wann de Kaffiskichelchen am Zentrum an am nërdlechen Osten méi konzentréiert optrëtt an op der Musel an am Norde vum Land ganz seele virkënnt.

     

    Den Alter schéngt awer hei erëm eng interessant Variabel ze sinn, déi Afloss op d’Verdeelung huet. Sinn d’Participantë méi jonk, soen se nämlech éischter Mëtsch, si se méi al, ass d’Wahrscheinlechkeet, datt se Kaffiskichelche soen, méi héich. An dësem Fall gëtt et also duerchaus Evidenz dofir, datt mir et hei mat Sproochwandel ze dinn hunn.

     

     

    En ähnlecht Bild weist sech bei der Eclair – och wann d’Verdeelung vun der Heefegkeet hei quasi 50/50 ass. 46% soen Eclair mat engem laangen ea 54% mat engem ë[ə]. Op der Kaart loossen sech, genau wéi fir d’Mëtschen, keng wierklech Varianteregiounen ausmaachen. Kuckt een allerdéngs méi genau, gesäit een an der ieweschter Hallschent méi blo, also Eclair mat laangem e,an an der ënneschter méi rout, d.h. Eclair mat ë.

     

     

    Hei lount sech och erëm ee Bléck op d’Variabel Alter. Och wann d’Zuele am Allgemenge manner kloer sinn, gesäit een och hei, datt jonk Participanten am Géigesaz zu eelere manner zu Eclair mat laangem wéi zu Eclair mat ë [ə ]tendéieren. Et kann een also och hei vu Sproochwandel schwätzen, woubäi et sech an dësem Fall éischter ëm eng Assimilatioun vun der Aussprooch handelt. Schwätzt een Eclair mat laangem aus, beweegt sech d’Aussprooch méi no un der franséischer – aus dem Franséische kënnt dëst Wuert jo och. Seet een Eclair mat ë gläicht een d’Aussprooch un d’Lëtzebuergescht un. A Saache Betounung ass dës Assimilatioun scho méi wäit fortgeschratt – zu 97% gëtt Eclair op der éischter an net op der zweeter a leschter Silb betount.

     

    Summa sumarum: Wann Dir jonk sidd, schéckt Dir Är besser Hallschent wahrscheinlech éischter Mëtschen an eng [ə]clair sichen. Hutt Dir schonn ee gréissert Stéck vum Liewen hannert Iech bruecht, ass d’Chance grouss, datt den Uerder ass: „Kanns du eis w.e.g. nach séier e puer Kaffiskichelcher an eng [e:]clair fir d’Tatta Margréit siche goen!?“

  • Tëleecommande, Fernsteierung oder Knipser?

    Och d’Auswäertung vun dem Bild „Tëleecommande“ huet immens spannend éischt Resultater bruecht. 43% vun de Variante sinn ‚Tëleecommande‘ ([təleː]commande), ‚Teeleecommande‘ ([teːleː]commande) oder einfach ofgekierzt ‚Commande‘, woubäi d“Teeleecommande‘, also d’Variant mat zwee laangen e-Vokaler hei kloer preferéiert gëtt. Zu 48% gouf den Objet um Bild ‚Fern(seh)steierung‘ (‚Fernsehsteierung‘ kënnt ëmmerhin 3 Mol vir), ‚Fernsteuerung‘ oder ‚Fernbedienung‘ genannt. Méi seelen, gouf ‚Knips(er)‘, ‚(Fernseh)Apparat‘, ‚Dr(u/ü)ck(s)er‘ oder ‚Dréck(er/ert)‘ an d’App geschwat. Interessant sinn och déi ënnerschiddlech Varianten, déi an der Grafik ënner „Aner“ regruppéiert sinn. Hei fannen sech Bezeechnungen wéi ‚Fernsehszuupsi‘, ‚Ritsch‘, ‚Schéiss‘ oder ‚Jauf‘.

     

    Kuckt ee sech d’Verdeelung no dem Alter vun de Participanten un, ergëtt sech folgend Bild:

    Hei loossen sech keng esou kloer Tendenzen, wéi bis elo fir beispillsweis de Stréihallem ofleeden. Et schéngt awer esou, wéi wann déi méi jonk Participantë méi verschidde Variante kenne géifen. Dat kann awer och domat ze dinn hunn, datt dës Alterskategorien bei eisen Notzer besonnesch dacks vertruede sinn.

  • Schallimo + Stréihallem = Stréihallimo

    Alles an allem (549 Opnamen) hunn 49% (271) vun de Leit ‚Schallimo/Schallümo‘ gesot an 43% (233) ‚Stréihallem/Strihallem‘ an eis App erageschwat. Doriwwer eraus hu 5% (27) béid Wierder genannt, 1% (8) hu ‚Stréihallimo‘ gesot; aner Varianten (2%, 10) hu mer ënner „aner“ (z.B. ‚Paille‘) am Diagramm zesummegefaasst.

     

    Regional weist sech e méi oder manner kloert Bild: D“Schallimoen‘ (gréngelzeg) si groussflächeg am Guttland ze fannen. D“Stréihällem‘ (bloelzeg) dominéieren am Norden, awer och un de Grenze vum Land, a se sinn och relativ heefeg am Minett. Et gesäit sou aus, dass d“Schallimoen‘ sech aus dem Zentrum vum Land eraus ausbreeden.

     

    Ganz interessant ass et och, sech d’Verdeelung vun de Varianten no Altersgrupp unzekucken: Eis eeler Participanten haten eng kloer Preferenz fir ‚Stréihallem‘, wärend déi méi jonk Leit éischter ‚Schallimo‘ gesot hunn. E klengen Detail: D’Variant ‚Schallümo‘ (16) ass bal ausschliisslech vu jonke Spriecher bis 34 Joer gewielt ginn.

     

    Zousätzlech hu mer eis och nach de Pluriel vu ‚Stréihallem‘ méi genau ugekuckt , deen insgesamt 174 Leit gesot hunn. Hei hu 77% (134) ‚Stréihällem‘ gesot. Och aner Variante goufen e puer mol genannt, wéi beispillsweis ‚Stréihallemen‘ (6%, 11) oder och nach ‚Stréihalmen‘ a ‚Stréihalmer‘ (jeeweils 5%, 8). Den Detail gesitt Dir am Diagramm, woubäi mir Eenzelnennungen och erëm ënner „aner“ zesummegefaasst hunn.

    Wat sot Dir zu de Resultater? Sidd Dir e bësse paff, dass ‚Schallimo‘ de (knappen) Gesamtgewënner ass oder hutt Dir schonn domat gerechent? Schreift eis op Facebook.

  • Klengt Gedéiesch: Iwwer Ameisen a Seejomessen.

    Nodeems mir eis eng 530 Opnamen ugelauschtert hunn, sinn hei wéi versprach d’Resultater vum “klenge Gedéiesch”.

    Hei schonn e klengen Iwwerbléck:

    Dir hat beim Quiz eng gutt Nieschen: 77% vun Iech hu Seejomes (oder eng Variant dovun) gesot, nëmmen 23% Ameis. Insgesamt hu mir ganzer 25 Variante vum Wuert “Seejomes” héieren. Am Diagramm gesitt Dir déi, déi op d’mannst zweemol gesot goufen. Eng ganz Partie sinn awer och just eemol virkomm (a sinn ënner “Aner” regruppéiert): Jeejemes, Seesomes, Seemus, Seejamus, Jeemunnes, Seechmajomes, Sejummes, Jojeemes, Jeesopiss a Jeesamus.

     

    Och am Luxemburger Wörterbuch (1950-1977) sinn esou munch Variante verzeechent.

     

     

    Et fält doriwwer eraus op, datt et bei Seejomes zwou verschidde Betoununge gëtt: seeJOmes oder SEEjomes

    Besonnesch spannend ass ausserdeem d’Verdeelung vu Seejomes (a senge Varianten) an Ameis op déi verschidden Altersgruppen. Mam Alter hëlt de Prozentsaz vu Seejomes ëmmer méi zou.

    Wann Dir Iech allerdéngs d’Landkaart mat der Verdeelung ukuckt, stellt ee fest, dass et – am Géigesaz zur Freideg-Kaart – keng siichtbar regional Verdeelung gëtt.

  • Freideg, Freiden, Fregdeg oder Freddeg?

    Mir hunn eis dru ginn an als éischt Wuert de „Freideg“ ausgewäert.  Hei gesitt Dir d’regional Verdeelung vun de verschiddene Varianten. Am Ganzen hu mer bis elo 530 Äntwerte kritt, déi sech op sechs Haaptvariante verdeelen:

    Legend:
    Freideg: hellblo
    Freiden: däischterblo
    Freidig: orange
    Fregdeg: hellgréng
    Fregdig: däischtergréng
    Freddeg: rout
    Aner Formen: schwaarz (z.B. Freddig, Fregdes, Fraddig)

    Wat äis dobäi opfält:
    D’Form „Freiden“ (däischterblo) huet sech an de leschte Joerzéngte massiv aus dem Minett eraus am ganze Land ausgebreet an ass am Gaangen de „Freideg“ ze verdrängen. An Zuelen ausgedréckt: 205 „Freideger“ vs. 263 Mol „Freiden“. Dës Entwécklung betrëfft och déi aner Wochendeeg (Méinden, Sonnden etc.) an Zäitangaben (Nomëtten, Mëtten). Den Ënnerscheed gesäit een däitlech, wann ee sech déi entspriechend Kaart aus dem „Luxemburger Sprachatlas“ ukuckt; deemols waren nämlech Formen op -en just am Südwesten ze fannen.

    Fir de Süde war deemols och d’Form „Frëdden“ ganz geleefeg, mee, wéi et schéngt, kënnt se hautesdags kaum méi vir. Awer vläicht ännert sech dat jo nach, wann nach méi (eeler) Leit aus dem Süde matmaachen.